طى دو روز ديگر چنين بهنظر مىرسيد كه شاه ، حتى در اين لحظات آخر ، نرم شده و در نتيجه از دخالت روسيه جلوگيرى شود ، زيرا صبح روز 20 آوريل وى به نمايندگان انگليس و روسيه قول داد دستورات تلگرافى به عين الدوله ارسال كند تا وى اجازه دهد كه تا اواسط روز 26 آوريل آذوقه وارد تبريز گردد ، و البته طى اين دوره بايد هردو طرف به توقف تخاصمات مبادرت ورزند . و در نتيجهء اين قول ، روز بعد به نيروهاى روسى دستور داده شد از مرز عبور ننمايند . ( شمارههاى 210 ، 215 ) . اين مسئله كه آيا شاه نتوانست دستورات وعده داده شده را ارسال نمايد ، يا عين الدوله آنها را ناديده گرفت ، و يا اينكه اين دستورات در ميان راه متوقف گرديدند ، مسألهاى است نامعلوم . امّا پس از آنكه مليّون ، در نتيجهء ميانجيگرى كنسولها ، جنگ را متوقف ساختند ، سربازان مزدور رحيم خان به مواضع مهم آنها در خطيب حمله و آن را اشغال كردند . - شمارهء 228 : همچنين مراجعه شود به شمارهء 235 - ، در حالى كه عين الدوله از دادن هرگونه تسهيلات براى ورود مواد غذايى به داخل شهر خوددارى ورزيد . همان روز به نيروهاى روسيه ، كه قبلا در مرز مستقر شده بودند و متشكل از چهار اسكادران قزاق ، سه گردان پياده ، دو آتشبار توپخانه ، و يك گروه نقبزن ، تحت فرماندهى ژنرال زنارسكى ، بودند دستور داده شد به سوى تبريز پيشروى كرده ، جاده را باز كنند و آذوقه به درون شهر بياورند و به فرمانده آنها دستور داده شد ، هيچگونه مسئوليت اجرايى نپذيرفته و در منازعهء بين طرفهاى متخاصم دخالت ننمايد . ( شمارههاى 231 ، 232 . ) دو روز بعد ، شاه با اين ادعا كه « از سوءظن در مورد اينكه وى دستورات موعود را براى ژنرالهايش ارسال نداشته ، بسيار رنجيدهخاطر گشته » ، عملا به آنها تلگراف كرد « ورود آزادانهء مواد غذايى به داخل شهر ، بدون محدوديت ميزان و زمان ، تسهيل نمايند و دستور توقف كامل تخاصمات را صادر كرد . » ( شمارههاى 242 ، 245 . ) امّا وى بيش از اندازه دير به وعدهء خود وفا نمود ، زيرا نيروهاى روسى قبلا در حال پيشروى و راهپيمايى به سوى تبريز بودند و در 29 آوريل وارد اين شهر شدند .
احساسات رهبران مليّون هرچه كه بود ، ترديد نمىتوان داشت كه از نظر سكنهء شهر ، و نيز تمامى كسانى كه با وحشت ناظر چشمانداز خونريزى و غارتى بودند كه بىترديد حاصل ورود سربازان سلطنتطلب به داخل تبريز بود ، ورود نيروهاى روسى كه بازگشايى جادهء جلفا و ورود آذوقه براى مردم گرسنه را در پى داشت ، يك آسودگى خاطر خوشايند بود . تضمينهاى ارائه شده توسط حكومت روسيه مبنى بر اينكه « سربازان پادشاه فقط تا زمانى در قلمرو ايران باقى خواهند ماند كه براى تضمين كامل امنيت جان و مال كنسولگريهاى روسيه و ديگر كشورهاى خارجى و اتباع آنها ضرورى
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 260
مساهمون: ادوارد براون
ص٢٦٠