كه به وسيلهء حادثهاى كه در 2 سپتامبر 1908 به وقوع پيوست و شرح آن را مىتوان در صفحات 7 - 186 كتاب آبى در مورد ايران يافت ، كاملا مشخص مىگردد - تلاشهايى را كه جهت برقرارى يك راهحل صلحآميز ، طى ماه اوت ، انجام گرفت ، بيحاصل نمود . اگرچه بين 7 اوت تا 6 سپتامبر يك توقف عملى در تخاصمات موجود وجود داشت « 1 » . شاهزاده عين الدوله ، در معيت سپهدار ، وارد تبريز شد تا فرماندهى نيروهاى محاصرهكننده را ، در 20 اوت ، بر عهده گيرد . امّا اين نيروها كارى از پيش نبردند و ، در 9 اكتبر ، محتمل تلفات قابلتوجهى گرديده و توسط مليّون ، كه موفق شدند « اردوگاه عين الدوله را دچار سردرگمى عظيمى بنمايند » و پل واقع بر رودخانهء « آجى چاى » را از سوارهنظام ماكو بازپس بگيرند ، شكست داده شدند « 2 » .
يك يا دو روز بعد ، در 11 اكتبر ، « ستونى متشكل از حدود 400 قزاق ايرانى تهران را به قصد تبريز ترك گفتند ، در حالى كه چهار قبضه توپ به همراه داشتند » و « يك يا دو افسر روسى آنها را همراهى مىكردند « 3 » . » هنگام عزيمت آنها از پايتخت گزارش داده شد كلنل لياخوف نطق حيرتآور ذيل را براى آنها ايراد كرده است « 4 » : -
« سربازان و قزاقهاى شجاع ! از زمانى كه ابتدا بريگاد قزاق تشكيل گرديد ، شما در بسيارى موارد شجاعت بيمانند و بالاترين حد از وفادارى نسبت به شاه و مافوقهاى خود را نشان دادهايد . با تشخيص اين امر ، بسيارى از شما به افتخار دريافت مدال ، هدايا ، و ديگر انواع تشويقها نايل گرديدهايد ، هم از سوى پادشاه ايران و هم از سوى پادشاه روسيه ، حملهء شما به آشوبگرانى كه در ساختمان مجلس و مسجد سپهسالار گرد آمده بودند ، جهان را مملو از حيرت ساخت . يك تيپ كوچك در جنگ عليه شورشيان به پيروزى رسيد . و شما ، پس از آنكه پايگاههاى ملعون آنها را به ويرانه تبديل ساختيد ، موفق به انهدام نيمى از آنها گشته و بهطور موفقيتآميزى برترى خود را حفظ كرديد . در اين نبرد بسيارى از رفقاى شما هلاك شدند ، امّا مرگ آنها فقط به تقويت شهرت و آوازهء پيروزى شما كمك كرد . »
« تاج و تخت شاه در خطر است . مردم تبريز ، با جمع كردن يك عده از افراد عوام ، تفنگها و
هامش
( 1 ) . همان مرجع ، ص 186 و انتهاى صفحه 188 .
( 2 ) . كتاب آبى ، ص 191 ، شمارهء 260 .
( 3 ) . همان مرجع ، ص 192 ، شمارهء 263 .
( 4 ) . تنها گزارش كاملى كه در مورد اين سخنرانى مشاهده كردهام ، در روزنامهء تركى « صلاح » مورخ 11 نوامبر 1908 چاپ شده بود و ترجمهء حاضر از اين متن انجام گرفته است .