لحاظ بود كه بتواند [ در محيط سنّىنشين افغان ] به سهولت بيشتر بهعنوان يك سنّى راستدين
( Orthodox )
سفر كند ، و تا حدى هم از آنروى كه بتواند خود را از « حمايت » مورد ترديدى كه شاه ايران به اتباع خويش اعطاء مىكرد ، به دور ماند « 1 » .
بنابه آنچه كه خود گفته است ، سيد محمد جمال الدين در روستاى اسعد آباد در نزديكى كز
( Kanar )
، يكى از توابع كابل ، در 1254 ه . - 9 - 1838 م . - متولد شد . پدرش سيد صفدر بود كه خود را از اعقاب حديثشناس بزرگ سيد على ترمذى و در نهايت از اعقاب حسين بن على [ ع ] نوهء پيامبر مىدانست . آنگاه كه هنوز كودك بود ، پدرش به كابل « 2 » - پايتخت افغانستان - مهاجرت كرد . از همان زمان كودكى هوش سرشار و قدرت ادراك زيادى از خود نشان داد و چون هشتساله شد ، پدرش شخصا تعليم و تربيت او را عهدهدار گرديد « 3 » . مطالعاتش در ده سال آتى تمامى رشتههاى علوم اسلامى - چون صرف و نحو عربى ، فقه اللغة و بديع در كلّ متفرعاتش ، تاريخ تمامى رشتههاى الهيات اسلامى ، تصوف ، منطق ، حكمت نظرى و عملى ، فيزيك ، متافيزيك ، رياضيات ، نجوم ، طب ، علم الابدان و غيره - را مشتمل بود .
در هيجده سالگى ديدارى از هند كرده ، يكسال و چندماه در آن سامان اقامت گزيد و طى اين مدت پارهاى علوم اروپايى و روشهاى آنها را فراگرفت . از هند عزم سفر مكّه كرده ، اين سفر را به فراغت خاطر رهسپار گشت و در 1273 ه . - 1857 م . - به اين شهر مقدس رسيد . پس از آن به موطنش بازگشته به خدمت دولت محمد خان درآمد و او را در نبرد هرات ، كه در اشغال برادرزاده و دامادش سلطان احمد شاه بود ، همراهى نمود .
در 1280 ه . - 1864 م . - دوست محمد خان درگذشت و شير على جانشين وى گرديد . امير
هامش
( 1 ) . اين نكته در كتاب « بيدارى ايرانيان » - صص 96 ، 97 و غير آن - مورد بحث قرار گرفته است . ناظم الاسلام به قصد آنكه نشان دهد سيد جمال الدين واقعا يك ايرانى بوده و صرفا به همان انگيزه كه ذكر كردم - تلقى تابعيت ايران به عنوان تضمينى ضعيف براى امنيت خود - عنوان افغانى را برگزيده است ، ترجمهء فارسى ترجمهء احوالى را ، كه در منابع عربى ياد شده مندرج است ، در كتاب خود ارائه مىدهد .
( 2 ) . در يكى از سرگذشتها مذكور است كه دوست محمد خان ، پدربزرگ امير عبد الرحمان خان ، اموال سيد صفدر را ضبط و مصادره و نامبرده را به كابل تبعيد كرد تا بتواند وى را تحت نظارت بيشتر خود داشته باشد .
( 3 ) . طبق مندرجات « بيدارى ايرانيان » ، اسدآباد ، زادگاه سيد جمال الدين ، در هفت فرسنگى همدان و پنج فرسنگى كنگاور واقع و داراى قريب 800 خانوار و 4000 سكنه مىباشد . بسيارى از خويشان جمال الدين كماكان در آنجا زندگى مىكنند . پدرش سيد صفدر فردى فقير و بيسواد بود .
سيد جمال الدين از پنج تا ده سالگى در مدرسهء محلى تحصيل كرد و در هشت سالگى قادر به خواندن و نوشتن بوده ، تركى نيز مىدانست . در ده سالگى از خانهء پدر گريخته و به ترتيب به شهرهاى همدان ، اصفهان ، مشهد و بعد به افغانستان رفت و در آن ديار تا حدى زبان انگليسى را فرا گرفت . بااينوجود ، از اعتراف به ملّيت ايرانى خود ابا داشت و از هرنوع اشارهاى به ارتباطش با اسدآباد همدان برمىآشفت .