صورت برخوردارى از ارتش و تجهيزات مشابه كاملا قادر به حفظ خود در ميدان نبرد ، حتى عليه سهمگينترين دشمنان اروپايى ، هستند . امّا اين بيدارى به زمانى بس دور تر بازمىگردد . پيشينهء جنبش اصلاحطلبانهء ترك ، كه توسطشناسى افندى
( Shinasi Efendi )
، ضياء پاشا
( Ziya Pasha )
و كمال بيگ
( Kemal Bey )
، نخستين « تركهاى جوان » - « ينى توركلر »
( Yeni Turkler )
يا بهعبارت صحيحتر « تركهاى جديد » - ، بنيان نهاده شد به بيش از پنجاه سال قبل بازمىگردد « 1 » . اين جنبش با اعطاى قانون اساسى ، در 23 دسامبر 1876 ، به اوج خود رسيد و طى ايام تاريك جنگ روسيه - تركيه رو به ضعف نهاد و در حكومت سركوبگر سلطان عبد الحميد چنان مىنمايد كه كاملا فرو نشست تا آنكه به ناگاه در 24 ژوئيه 1908 ، تقريبا يك ماه پس از انهدام مجلس ايران توسط شاه و مزدوران روسى ، به نحوى كاملا غيرمنتظره و باشكوه تمام تجديد حيات نمود . جنبش ملّى مصر ، كه حدود سال 1871 آغاز و طى قيام عربى پاشا و اشغال مصر توسط بريتانيا ، در 1882 ، هنوز كاملا از بين نرفته و طى چند سال اخير نشانههاى گوناگونى از فعاليت بروز داده است . سابقهء « رستاخيز »
( Risorgimento )
ايران كه با اعطاى قانون اساسى توسط مظفر الدين شاه فقيد ، در 5 اوت 1906 ، اوج گرفت ، و تنها مدتى با كودتاى 23 ژوئيه 1908 به وقفه دچار آمد ، فىالواقع ، آنچنان كه ظواهر امر مىنمايد ، به قيام موفقيتآميز عليه امتياز انحصار تنباكو ، در 1891 ، بازمىگردد . عقايدى كه اين طغيان غيرمنتظرهء نارضايى عمومى را موجب آمد ، حداقل پنج يا شش سال پيش از آن توسط مردى برجسته ، كه برآنم در اين فصل شرحى مختصر از وى به دست دهم ، بين مردم ايران ترويج گرديد .
هنوز اين نكته كه آيا مردان بزرگ نهضتهاى بزرگ را بهوجود مىآورند يا نهضتهاى بزرگ مردان بزرگ را ، مسألهاى قابلبحث است ، امّا حداقل مىتوان گفت كه ايندو تفكيكناپذيرند ، و در اين نهضت كه ملل مسلمان را به سوى وحدت و آزادى سوق داد ، هيچكس بيش از سيد جمال الدين ، كه مردى بود با شخصيتى بس قدرتمند ، شجاعت بسيار ، كنشى خستگىناپذير ، دانش شگفتآور ، فصاحت خارقالعاده در بيان و نگارش و ظاهرى تكاندهنده و درعينحال باعظمت ، نقشى برجسته نداشت . وى در آن واحد يك حكيم ، نويسنده ، خطيب و روزنامهنگار ، و برتر از همه يك سياستمدار بود كه هواخواهانش او را وطنپرستى بزرگ و مخالفانش آشوبگرى خطرناك تلقى
هامش
( 1 ) . جهت بررسى كامل جنبههاى ادبى جنبش « تركهاى جوان » ، رجوع كنيد به : جلد پنجم كتاب اى . جى . دبليو . گيب( E . J . W . Gibb )تحت عنوان( History Of Ottoman Poetry , London : Luzac , 1907 )، خاصه فصل اوّل به عنوان" The Dawn Of A New Era ".