است و لهجهء وى لهجهاى بود كه در دستور زبانها به عنوان لهجهء اصفهانى توصيف مىشود ، راجع به اصفهان ، خاصه در مورد بختياريها كه بسيار مورد علاقهء من بودند ، مطالب زيادى گفت . رويهمرفته ، احساس بسيار مناسبى را در من برانگيخت . . . حسن ممدوف ، نمايندهء مسلمين گنجه - اليزا و توپل - با ميرزا على بسيار صحبت كرد . او اين ايده را كه ميرزا على يك لنكرانى مىباشد به مسخره گرفته و مىگويد كه مسلما يك ايرانى است و معتقد است كه يك مجتهد ، يا به هرترتيب يك روحانى بسيار آگاه است زيرا او سئوالات حقوقى - مذهبى بسيار دشوارى را براى وى مطرح ساخت و پاسخهاى بسيار قانعكنندهاى دريافت داشت . او مىگويد كه نمىداند ميرزا على كيست . اما بهنظر مىرسيد كه مطمئن است كه وى ، به دلايل امنيتى ، تحت نام مستعار مسافرت مىكند . اگر اين حقيقت داشته باشد ، رمز اين ماجرا را مىتوان توجيه نمود . امّا اگر نام واقعى وى اكنون كه به سلامت از كشور خارج گرديده است ، معلوم مىگرديد ، بسيار سودمند بود . وى به من گفت كه از اينجا عازم قسطنطنيه است . »
رويهمرفته كاملا روشن بهنظر مىرسد كه ميرزا شيخ على يك ايرانى و فردى دانشمند است . اما به معنى دقيق كلمه يك مجتهد نيست و نامى كه تحت آن مسافرت مىكند نامى مستعار است . اين ماجرا سزاوار آنچنان توجهى نبود ، مگر به خاطر تلاشهاى بسيارى كه نه تنها در روسيه ، بلكه در برخى از مطبوعات انگليس هم در زمينه آن انجام گرفت تا از اين جريان جهت آسيب وارد آوردن بر مشروطهخواهان ايران و طرفدارانشان بهرهبردارى گردد . سه روزنامهاى كه در اين رابطه ، و نيز در رابطه با رواج نظرات جناح ارتجاعى روسيه پيرامون ايران در اين كشور برجستهترين نقش را داشتند ، روزنامههاى استاندارد ، آوت لوك و كانتمپورارى ريويو بودند كه بهنظر مىرسد دو روزنامهء اخير تا آنجا كه به سياست خارجى مربوط مىشود ، ارگان ويژهء آن جناح در انگلستان هستند « 1 » .
حمايتى كه توسط حداقل سه تن از مجتهدان اصلى كربلا و نجف از نهضت مشروطه به عمل آمد و تكفير عملى شاه توسط آنها ، آنچنان مشهور و معلوم است كه نظرات روحانيون كماهميتتر شيعه نتيجه نسبى اندكى در بر دارند .
به ماجراى آقاى پانوف بازگرديم . وى در نيمهء اول ماه فوريه 1909 ، سن پترزبورگ را به مقصد
هامش
( 1 ) . بهويژه به شمارههاى 28 ژانويه و 2 ، 18 ، 22 و 23 فوريه روزنامه استاندارد ؛ 17 آوريل ، اول ، پانزدهم و بيست و دوم مه روزنامه آوت لوك ؛ و بررسى مسائل خارجى در شمارههاى مختلف نشريه كانتمپورارى ريويو مراجعه كنيد .