متوجه منافع روسيه مىباشد را دريافت مىنمود ، ارسال مىداشت اعمال گرديد . »
حدود اواسط نوامبر 1908 ، آقاى هارتويگ ايران را به قصد سن پترزبورگ ترك و در 25 نوامبر وارد سن پترزبورگ شد و آقاى سابلين كاردار سفارت روسيه گرديد . در اواسط دسامبر روزنامه « ريش » بيانيهاى ، به استناد آقاى پانوف ، منتشر ساخت بدينمضمون كه شاه به شاهزاده عين الدوله ، كه فرماندهى نيروهاى سلطنتطلب محاصرهكننده تبريز را بر عهده داشت ، تلگراف زده و به او دستور داده كه « گروهى از سربازان را سازمان دهد و ظاهرا به منظور فراهم ساختن زمينه براى دخالت روسيه با لباس مبدل و تحت پرچم فدائيان به اتباع روسيه و خارجيان مقيم آذربايجان حمله كنند . » در 11 دسامبر آقاى پانوف نزد آقايان سابلين و بارانوفسكى ، در سفارت روسيه ، احضار گرديد و تهديد به اخراج شد ، مگر آنكه اسم خبررسان خود را برملا نموده و رضايت دهد كه « مسائل ايران را به نحوى مقبولتر عرضه نمايد . » و افشاگريهاى خود را ، كه از نظر سفارت ناخوشايند مىباشند ، تكذيب كند . » چون وى از موافقت با اين امر امتناع نمود ، به يمن يكى از مقررات كنسولگرى روسيه در رابطه با اخراج « عناصر نامطلوب » ، در 15 يا 16 دسامبر از ايران اخراج گرديد .
روزنامهء ريش ، كه وى به عنوان خبرنگار مقيم آن عمل مىكرد ، در اين مورد مقالهاى در شمارهء 18 دسامبر - 5 دسامبر به تقويم قديم - خود منتشر ساخت و شديدا اقدام خودسرانهء سفارت روسيه را مورد نكوهش قرار داد و بسيارى از روزنامههاى انگليسى نيز به اين ماجرا اشاره نمودند « 1 » . حتى روزنامهء « نودورميا » كه معمولا داراى نظراتى ارتجاعى است ، در شمارهء 19 ژانويه - ژانويه به تقويم قديم - عليه چنين اقدامات آمرانه از سوى مقامات روسى در خارج اعتراض نمود « 2 » .
آقاى پانوف ، پس از اخراج از ايران به سن پترزبورگ آمد و در آنجا با شخصيتى مرموز به نام ميرزا شيخ على ، كه در روزنامهء مورنينگ پست « 3 » به عنوان يك مجتهد و عضو شوراى روحانيت شيعه نجف توصيف گرديد ، معاشرت نمود كه اين امر فورا مجادلات خشونتآميزى را برانگيخت و مرتجعين روسى ، به همراه دوستان انگليسى خود ، اعلام داشتند كه وى نه يك مجتهد است و نه حتى يك ايرانى ، كه يك تاتار اهل لنكران و تبعهء روسيه است . از سوى ديگر ، يكى از دوستان انگليسى من
هامش
( 1 ) . يعنى روزنامهء مورنينگ پست مورخ 18 دسامبر ، و تايمز ، ديلى نيوز ، و سترن مورنينگ نيوز و غيره مورخ 19 دسامبر و همچنين در شمارهء 25 دسامبر تايمز ، 23 و 25 دسامبر مورنينگ پست ، 25 دسامبر ديلى تلگراف و 26 دسامبر 1908 منچستر گاردين نيز به اين مسئله اشاره گرديد .
( 2 ) . رجوع شود به شمارهء 20 ژانويه 1908 مورنينگ پست .
( 3 ) . 22 ژانويه 1909 .