مدت شاه سرگرم انتقال هرچه سريعتر تسليحات و مهمات از شهر به اردوگاهش در باغشاه بود .
روز 17 ژوئن يا حوالى آن ، دكاكين بسته و تجار و اصناف ، همراه نمايندگان ساير انجمنها ، هيأتى را به مجلس اعزام و خواستار تعيين مكانى ، همچون مسجد جمعه ، براى گردهمآيى شدند . سرانجام به آنها رخصت داده شد از مسجد سپهسالار ، جنب عمارت بهارستان ، براى اين منظور استفاده كنند ، مشروط به آنكه سلاحى همراه نياورند . بدين ترتيب ، طى روزشمار عظيمى مجددا در محوطهء بهارستان و مسجد گرد آمدند ، امّا شب را به منازل خود رجعت نمودند . تنها نمايندگان ايشان و قريب صد نگهبان مسلح كه توسط انجمن مظفرى بسيج شده بودند ، در آنجا باقى ماندند . در اين فاصله در اكثر ايالات ، خاصه رشت ، كرمان ، اصفهان و تبريز قيامهايى به وقوع پيوست . تبريز يك « كميتهء امداد » به وجود آورده مقدارى اعانه گردآورد و با ارسال يك تلگراف شاه را مخلوع دانست . بين ظهر و غروب آفتاب ، يكهزار و سيصد تومان در تبريز از مردم تهيدست جمع گشته و روز بعد با گردآوردن ده هزار تومان ، سيصد سوار تحت امر رشيد الملك به تهران گسيل داشتند تا مشروطيت را يارى رسانند . پنجاه تن از اين داوطلبان تحت فرمان ستار خان و پنجاه تن ديگر با باقر خان بودند كه ايندو بعدها قهرمان دفاع از تبريز شدند . ساير بلاد هم قول اعزام داوطلب براى دفاع از مشروطيت دادند - مثلا اصفهان وعده گسيل پنج هزار تن - ، امّا تبريز تنها شهرى بود كه عملا سهميهء خود را روانه ساخت .
در اين روزها قاصدان مستمر شاه حامل درخواستها و پيشنهادهاى تازه براى مجلس بودند و اين زمان مشير السلطنه تنها وزيرى بود كه جواز حضور داشت ، در حالى كه تمامى بيانيههاى ارسالى مجلس - به روايت مدبر الملك ( حبل المتين ، كلكته ، 14 سپتامبر 1908 ) - فورا ترجمه و به سفارت روسيه فرستاده مىشد . بااينوجود ، شب 23 ژوئن - شب آنروز مرگبار - فرستادگان شاه حامل پيامهاى اطمينان بخشى بودند كه هدفش القاء امنيتى كاذب در مشروطهخواهان بود . بدين ترتيب بين طرفين توافق شد كه تمامى مسائل متنازع فيه بايد به كميتهاى مركب از « دولتيها » و « ملّتيها » ارجاع گردد . آن شب ، قريب ساعت 9 ، سه تن از وزرا ، يعنى سعد الدوله - وزير ماليه - مشير الدوله - وزير معارف - و مؤتمن الملك - وزير تجارت - به مجلس آمده و اعلام داشتند كه شاه پيشنهاد تشكيل كميسيون مختلط را پذيرفته است . بعد از حدود يك ساعت بحث ، مجلس متفرق گرديد ، در حالى كه اين برداشت را يافته بود كه صبح فردا برخى نمايندگان شاه به مجلس آمده و تمامى جزئيات لازم را حل و فصل خواهند كرد . در نيمهشب ، مشير السلطنه صدراعظم نامهاى به ممتاز الدوله رياست مجلس
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 195
مساهمون: ادوارد براون
ص١٩٥