اين مذاكرات به هيچوجه بر ضرر ايران نبوده است - در حقيقت چنان كه مسيو ايزولسكى براى مشير الملك توضيح كردهاند و گفتهاند ( هيچيك از دو دولت مطالبه از ايران ننموده و به اين جهت دولت ايران مىتوانسته تمام هم خود را براى انجام مسائل داخله صرف نمايد ) هردو وزير كاملا در خصوص مداخله نكردن موافق بوده و جاى شبهه باقى نگذاردهاند . كلمات مسيو ايزولسكى نيز كه حاوى قصد انگليس است از قرار ذيل است :
« قانون تامه دولت روس اين خواهد بود كه مادامى كه به مصالح آنها خللى وارد نيامده از هرگونه مداخله در امور داخله ممالك ديگر احتراز جويد و به كلى انحراف از اين قانون در اين مسئله حاليه غيرممكن است در باب شهرت تقسيم ايران فىمابين روس و انگليس كه مىگويند دولتين مزبور مىخواهند حوزه اقتدار براى خود معين كنند ، جنابان سر ادوارد گرى و مسيو ايزولسكى اين فقره را صريحا توضيح كردهاند كه به هيچوجه اين شهرتها مأخذى ندارد چيزى كه دولتين مىخواهند اينست كه قراردادى براى منع اشكالات و اختلافات آتيه بسته شود كه به موجب آن قرارداد ، هيچيك از دولتين در آن نقاط ايران كه متصل به سرحد ديگرى است نفوذ خود را پيشنهاد ننمايد . از مطالب فوق ملاحظه خواهند فرمود كه اين شهرتهايى كه در اين اواخر در خصوص خيالات سياسى انگليس و روس در ايران دادهاند ، تا چه اندازه بىمأخذ است . به هيچوجه نيت حمله به استقلال ايران نداشته ، قصد دولتين از بستن اين قرارداد اين است كه استقلال ايران را ابدالدهر تأمين نمايند . نه فقط نمىخواهند عذرى به جهت مداخله كردن در دست داشته باشند ، بلكه قصدشان در اين مذاكرات دوستانه اين بود كه يكديگر را نگذارند در ايران به عذر حفظ منافع خود مداخله كنند و دولتين مزبور اميدوارند كه در آتيه ، دولت ايران ابدالدهر از ترس مداخله خارجه مستخلص و در اجراى امور مملكتى خود به وضع خودشان كاملا آزاد بوده باشند كه فوايد آن عايد خودشان و تمام دنيا گردد . »
اهميت اين سند را نمىتوان دستكم گرفت . زيرا بريتانياى كبير ، به وسيلهء اين سند كه رسما توسط نمايندهء معتبر آن كشور ارائه گرديده است ، نه تنها اعلام داشت كه شخصا هيچ قصد دخالت در امور ايران را ندارد ، بلكه روسيه را هم از چنين هدفى مبرا ساخت . هيچچيز نمىتواند صريحتر از اين بيان باشد كه هدف مشترك طرفين اين توافق نه تنها از هرگونه بهانه براى دخالت بلكه « اجازه ندادن به يكديگر براى دخالت در ايران به بهانهء حفاظت از منافع خود » مىباشد . بدين ترتيب ، انگلستان ، نه تنها در رابطه با اقدامات شخص خود ، كه در رابطه با اقدامات روسيه هم قول شرف داد - آنچنانكه ممكنست برخى تصور نمايند ، قولى نسنجيده . زيرا اگر روسيه قول خود را نقض نمايد ، انگلستان چه
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 184
مساهمون: ادوارد براون
ص١٨٤