خوب مضمون اين دو ماده اول با ماده سوم منافات كلى دارد . زيرا كه داخل بودن اصفهان و كرمانشاهان در حوزهء پلتيك روس دلالت صريح بر تقسيم دارد و با استقلال نمىسازد اگرچه تلگرافات امروزه خلاف فصل را حكايت مىكنند و خبر مىدهند كه نفوذ دولتين در تمام ايران منبسط است - و همه ايران را به طريق مشاع ميدان نفوذ قرار داده - از مفروض بودنش گذشتهاند . ليكن به عقيده ما خبر اول اقرب به صواب است . ديگر آنكه تا به حال هرجا اسمى از نفوذ خود مىبردند اقتصار بر تجارت مىكردند . لكن حالا ديگر پرده را برداشته ، و يكباره حرف آخرى را مىزنند . يعنى نفوذ پلتيكى را به ذهنها مىافكنند . نمىدانيم معنى نفوذ پلتيكى چه ؟ و مرادشان از اين كلمه چيست ؟ اگر صرف زور گفتن و تعدى كردن است كه مشروع نيست نمىتوان آن را جزء حقوق محسوب كرد حاجى ملك مال مردم را مىخورد و به سفارت روس رفته ، سفير بر خلاف همه قوانين بينالملل از او حمايت مىكند ، ربطى به مطلب ندارد . اين يك بىقانونى و زورگويى صرف است و معاهده به دو تعلق نمىگيرد . و اگر مقصود چيز ديگر است پس خوب است توضيح بفرمايند .
تلگرافات امروز خيلى قابلتوجه و اعتناست ، و بر ارباب حل و عقد لازم است به دقت مطالعه نمايند و به كنه امر برخورده جلوگيرى كنند ، و چند نفر از آنها را محض نمونه نقل مىكنيم : عهدنامه بين دولتين انگليس و روس امروز در پترزبورگ ختم گرديد و به امضاى نمايندگان دولتين رسيد و پس از آنكه صورت آن با كليه مندرجاتش به طبع رسيد به صحه رسمى دولتين موشح خواهد گرديد روزنامجات انگليسى از اختتام عهدنامه انگليس و روس اظهار شادمانى و مسرت نموده و عقد موافقت و قرارداد را تبريك مىگويند . چه اين پيماننامه وسيله مجددى خواهد بود براى حفظ و استحكام صلح در عالم . وقايعنگار روزنامه استاندارد از پترزبورگ تلگرافا اشعار مىنمايد كه بنابر عهدنامه جديد مسئله نفوذ و استيلاى پلتيكى هريك از دولتين در قسمت معينى از ايران منسوخ گرديده و هر دو بالسويه در تمام مملكت حق نفوذ و تجارت خواهند داشت ، چنانچه دولت روس قبول نموده كه ابواب ولايات شمالى ايران به تجارت و امتيازات تبعه دولت انگليس مفتوح بوده باشد ، و از طرف ديگر دولت انگليس نفوذ و تجارت روس را در ولايات جنوبى تصويب مىنمايد . مقاله سپس چنين ادامه مىيابد .
شيرينى و لطف كار در اينجاست كه دولت روس اذن به دولت انگليس مىدهد كه در نقاط شمالى ابواب نفوذ و تجارت خود را باز نمايد . و انگليس به روس در سمت جنوب اجازه مرحمت مىفرمايند .
روس در ايران چه كاره است كه اذن بدهد يا ندهد ؟ از شمال تا جنوب متعلق به خود ما است . نه صغير
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 180
مساهمون: ادوارد براون
ص١٨٠