كند .
شرط ديگر آنكه ، تمام امتيازاتى كه دولت ايران مىدهد ، اعم از داخله يا خارجه بايد با تصويب و امضاء و رضايت دولتين باشد ، پس به اين قرار نه يك امتياز كاغذسازى را داخله خواهد گرفت ، و نه يك كارخانه را احدى از رعاياى ما خواهد توانست داير كند اختيار همه امتيازات به دست مأمورين مزبور خواهد بود ، و آنها هم به هروسيله باشد تبعهء خود را بر ما مقدم داشته يكباره زمام اختيارات تجارتى با روس و انگليس خواهد گرديد .
شرط ديگر آنكه اين مأمورين از طرف ايران مواجب و حقوق خواهند گرفت و ساليانه مبلغى از نقدينه ايران را در ازاء خدمت به دولت متبوعه خويش تصاحب خواهد نمود . همان حكايت لرد كرومر و مصر است كه در پارلمان گفتند در ازاء گرفتن مصر براى انگليس پنجاه هزار ليره از ماليه مصر بايد به او داده شود .
شرط ديگر آنكه كليه مواد نافعهء ايران براى ضمانت اين قرض داده خواهد شد . پس معادن و سواحل و گمركات و پست و تلگراف و ماليات جملگى داخل در مواد مزبورهاند و چون قروض بايد از اين محلها پرداخته شود و ايرانيان علم اداره كردن و تحصيل ثروت ندارند پس جملگى را مأمورين دولتين مراقبت نموده تصرفات لازمه كه منتج ازدياد دخل است لدىالاقتضاء بنمايند . وزراء ايران بايد دستنشاندهء مأمورين خارجه بوده ، ذرهء حق تخلف از اوامر و نواحى آنها نداشته باشند . ياد دارم در چند سال قبل يكى از مصريان كتابى كلاسيك براى شاگردان مدارس نوشته و به وزير معارف مصر تقديم كرد . وزير پسنديده حكم نمود چندين جلد او را خريده به مدارس دولتى تقديم كنند . اين خبر به مستشار معارف كه از جانب انگليس مقرر است مىرسد . با كمال تغير رد كرده مىگويد : اگر وزير مىخواهد بايد وجه آن را از جيب خود بپردازد . - غرض اصلى او از اين تشدد ، ضعيف نمودن قوت وزير مصرى است تا مردم بفهمند صاحباختيار كيست و با كى بايد مراوده و تملق نمود .
البته وقتى اين قرضه به عمل آمد و مأمورين دولتى ورود كردند و در تمام ادارات دخل و تصرف نمودند ، صلاح چنان خواهند ديد كه معارف ايران را هم ترقى داده ، در آتيه آدم كارى داشته باشند پس يك نفر انگليسى به سمت مستشارى معارف برقرار خواهد شد . و مثل مصر زبان رسمى مدارس را انگليسى قرار خواهد داد . اگر روس مدعى بشود زبان دوم را هم روس معين خواهد نمود . چنان كه در مدارس مصر تمام دروس به زبان انگليسى تدريس مىشود . و زبان عربى ابدا محل اعتناء نيست .
بههرحال بسط مقال با ضيق صفحات ممكن نيست ؛ از همين مختصر پيكره مطلب به دست آمد .
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 179
مساهمون: ادوارد براون
ص١٧٩