دشمن در آستانهء دروازهها قرار داشت ؛ و ژنرال و نمايندهء ايران ، فرمانفرما ، كه براى نكوهش ، و در صورت امكان مذاكره با تركها اعزام شده بود ، منزوى و محاصره شده بود . طرح بانك ملّى شكست خورده بود ؛ اخذ وام پيشنهادى از آلمان ، به يمن گزارشى نامطلوب بانكدار آلمانى اعزامى براى تحقيق در ميزان عملى بودن اين طرح ، به نتيجه نرسيده بود ؛ و مردم كماكان سرسختانه مخالف اخذ هرگونه وام از روسيه بودند . معهذا ، اين موضوع هنوز آن هدفى بود كه امين السلطان همچنان بر آن اصرار مىورزيد و از بركت صبر فناناپذير و توان نادر اسكات غير ، تقريبا موفق شده بود نظر موافق اكثريت مجلس را كسب كند كه در آنروز شوم امضاى موافقتنامهء روسى و انگليسى - 31 اوت - در سن پترزبورگ ، وى به هنگام خروج از مجلس ، در حالى كه سيد عبد اللّه او را همراهى مىكرد ، توسط يك صراف جوان و عضو يكى از انجمنهاى سياسى به نام « عباس آقا » به گلوله بسته شد و اين فرد پس از مجروح كردن سربازى كه قصد دستگيرى وى را داشت ، با گلوله خودكشى كرد . امين السلطان را از زمين برداشته و در عبايش پيچيدند و او را به محل اقامتش بردند كه يك ساعت و نيم بعد در آنجا درگذشت . در جيب جسد قاتل چهار كپسول استركنين ، قطعهاى « سنگ جهنم » و كاغذى حاوى اين نوشته يافتند :
« عباس آقا ، صراف آذربايجانى عضو « انجمن » ، فدايى ملت نمرهء 41 . »
معلوم نشد كه وى به كدام « انجمن » تعلق دارد . امّا ، ظهور مجدد واژهء شوم « فدايى » ، كه در اصل به آدمكشانى اطلاق مىشد كه فرامين آن « پير كهنسال كوهستان » را اجرا مىكردند ، و اين واقعيت كه اين « انجمن » لااقل چهل عضو ديگر داشت كه مهياى مبادله جان در برابر جان هستند ، نمىتوانست موجب تأثير عميق نباشد « 1 » .
قتل اين وزير مقتدر و جاهطلب تأثير عميقى بر افكار مردم گذارد . يكى از دوستان مكاتبهاى طى نامهاى ، مورخ 5 دسامبر 1907 ، چنين مىنويسد : « رخداد عمدهء چند ماه گذشته قتل اتابك بود كه نقطه عطفى در اين نهضت آزاديبخش محسوب مىگردد . اين واقعه نشان داد اين نهضت بازى بچگانهاى نيست و عزم محكمى در آن نهفته است كه ايرانيان آمادهء حذف هروزيرى هستند كه به اعتقاد آنها در حال دسيسه عليه آزاديهاى نويافتهء ايشان باشد . من از تأييد ترورهاى سياسى بيزارم . امّا امكان ندارد بتوان تأثير بسيار نيكوى اين ترور بر نهضت اصلاحطلب را ناديده گرفت . ازآنپس ، هيچ
هامش
( 1 ) . در مورد اين واقعه رواياتى در شمارهء 56 « نداى وطن » ، شمارهء 106 « حبل المتين » و شمارهء 12 « صور اسرافيل » ارائه گرديده است .