نيرو در نهاوند ، مكانى تاريخى ، مصادف شدند . قهرمانان آن جنگ بزرگ ، كه طى آن ايرانيان آخرين مقاومت خود در قبال اعراب را بروز داده و شرافتمندانه هلاك شدند ، بايد چقدر در گورهاى نامقدس خود خنديده باشند « 1 » . سالار الدوله و قواى سلطنت سه روز به جنگى خونين مشغول بودند و حدود 200 تن تلفات گزارش شد . پس از آن ، سالار الدوله عقب نشسته ، جنگ تمام شد . امّا ، بعدها همين « يك پيروزى مشهور بود . »
« اينك ، مجلس ملّى بيش از هرزمان ديگر قدرتمند است و اين موقعيت را عمدتا مديون حماقت دشمنان خويش است . لااقل يك اقدام سازندهء عظيم را به ثمر رسانده و آن قبولاندن حكومتهاى محلى در سراسر ايران به شاه است . بايد ديد اين اقدام به نحو مطلوب اجرا خواهد شد يا نه . امّا ، در هر حال ، اقدام بزرگى انجام گرفته است . قرار است انجمنهاى ايالتى در حد ايالت انتخاب شوند و ديگر ادارهء امور در دست حكام خودكامه نخواهد ماند . از زمرهء ساير كارهاى مجلس ، تصويب قانونى است كه طبق آن كلّ تيولات به دولت بازگردانده مىشود . نيازى نيست بگويم كه اين اصلاح صاحب چه ماهيت جسارتآميزى است . حال ، مجلس دو وظيفهء سهمگين پيش رو دارد : اصلاح مالياتها ؛ از بين بردن سوءاستفادههاى ناشى از « مستمريات . » اصلاح اخير ، اگر مجلس جسارت اجرايش را داشته باشد ، چنان كه آگاهيد ، اقدامى بس حساس و دقيق خواهد بود . امّا ، من به اين مجلس اعتماد دارم . اعضاى آن هرروزه در حال كسب تجربهاند و لحن مباحثات و روند عمومى كار هرروز رو به بهبود دارد . مردم در حال بيدار شدن هستند و به آرامى تجربه مىاندوزند . برجستهترين مظهر بيدارى عمومى ، فزونى عظيم تعداد جرايد است . مطبوعاتى « 2 » نه به سبك خشك ، قديمى و بيهودهء گذشته ، كه جرايدى مردمى با زبانى نسبتا ساده . حال چنان مىنمايد كه همه روزنامه مىخوانند . در بسيارى از قهوهخانهها ، نقالان حرفهاى به جاى نقل داستانهاى اساطيرى شاهنامه ، مشغول محظوظ كردن مستمعين با اخبار سياسى
هامش
( 1 ) . جنگ بزرگ نهاوند در 644 قمرى روى داد .
( 2 ) . از اين جرايد جديد كه اساسا در رابطه با مشروطيت هستند ، تا آنجا كه مىتوانم به اطمينان بگويم ، نخستين آنها « روزنامهء مجلس » است كه اوّلين شمارهاش در 25 نوامبر 1906 انتشار يافت . در پى آن ، « نداى وطن » ، مورخ 27 دسامبر 1907 ؛ « تمدن » ، اوّل فوريه 1907 ؛ « حبل المتين » 29 آوريل 1907 ؛ « صور اسرافيل » ، 30 مه 1907 ؛ « مساوات » ، 13 اكتبر 1907 ؛ « تياتر » ، مورخ 5 مه 1908 منتشر گرديد . ساير جرايدى كه تاريخ آغاز انتشار آنها را نمىدانم ، عبارتند از : « معارف » ، « فرياد » ، « خورشيد » ، « مصور » ، « عدالت » ، « تربيت » ، « آزاد » ، « وطن » ، « حريّت » ، « انجمن » ، « گلستان » ، « كشكول » ، « الجناب » ، « صبح صادق » ، « روح القدس » ، « ترقى » ، « چهرهنما » ، « مجلهء استبداد » و غيره . نشريهء هفتگى « حبل المتين » ، چاپ كلكته ، حدود 1892 شروع به انتشار نمود نشريهء جوانتر همنامش در تهران از شاخههاى آنست . رجوع شود به صص 8 - 127 همين كتاب . جرايد منطبعهء تهران پيش از مشروطيت ، مطبوعاتى بىارزش بودند همچون « ايران » ، « شرف » ، « اطلاع » و غيره .