برانگيخت و خشم ايشان با امتناع وزراى مسئول از حضور در مجلس و پاسخگويى به پرسشهاى مطروحه افزون گرديد . زيرا طبق قانون مشروطه ، گرچه وزرا از سوى شاه منصوب مىشدند ، اما در برابر مجلس مسئول بودند و بىرضايى مجلس نمىبايست هيچمالياتى وضع و هيچگونه مخارجى تحميل و هيچوام يا امتياز خارجى اعطاء گردد . حال نه تنها وزراى مسئول از حضور در مجلس پرهيز مىكردند ، كه موضوع يك وام تازهء چهارصد هزار پاوندى از روسيه و انگليس ، به نسبت مساوى و شرايطى كه هرگز عملى نشد ، كماكان مطرح بود « 1 » . طرح اين وام توسط روسيه تهيه و به تصويب انگلستان رسيده بود ، در حالى كه تنها هدف شاه ، بىتوجه به سعادت ايران ، اكتساب اين پول بود . امّا ، در آخرين لحظه ، مجلس كه بهنظر نمىرسيد هيچكس آن را به حساب آورد ، به نجات كشور برخاست و مطلقا از تصويب اين قرارداد ، كه روحانيون از سر عقل و وطنپرستى دورانديشانه آن را محكوم كرده و فروش نهايى استقلال ايران خواندند ، خوددارى ورزيد . رياست وزرا چنان به جديت مردم در اين باب متقاعد شده بود كه از پيشروى بيشتر در اين ماجرا امتناع كرد . زيرا دريافته بود كه اگر چنين كند ، زندگانيش در خطر خواهد افتاد . رئيس وزرا گرچه شخصا از حضور در مجلس خوددارى مىكرد ، امّا به ساير وزرا ، از جمله ناصر الملك ، فرمان داد در جلسات آن حاضر شوند .
بنابراين ، از همان آغاز آشكار گشت كه مجلس هيچ برآن نيست كه بدل به موجوديتى اجوف شود . همانسان كه آقا ميرزا محمود ، يكى از نمايندگان ، در بحث روز 19 ژانويه - روز تاجگذارى - در مورد مباحثات پيرامون عدم اطلاع به مجلس از مراسم مهمى كه قرار بود انجام شود ، اظهار داشت :
« حالا كه اوّل مجلس است ، اگر مىتواند مطالبهء حقوق خودش را بكند ؛ و الّا بعدها نمىتواند كارى از پيش ببرد « 2 » . » آقا سيد حسين افزود « اگر به مجلس اطلاع مىدادند و دعوت مىكردند ، به همان يكنفر رئيس هم ، قناعت مىكرديم . حرف در اينست كه اعتنايى به مجلس نكردند » .
اگرچه ادب حكم مىكرد در اين دوره شاه دوست و حامى مجلس فرض شود ، امّا وزرا و حكام وى آزادانه مورد انتقاد قرار مىگرفتند . در چندين مورد حكام محلى در پيشرفت انتخابات ايالات اخلال يا حتى آن را متوقف ساختند ، مانند انتخابات خراسان كه توسط آصف الدوله متوقف شد و تنكابن كه امير اسعد عملا شيخ محمد را به علت تلاش در انجام انتخابات به فلك بست . چند تن از نمايندگان خواستار مجازات اين مستبدين شدند و حاجى نصر اللّه خاطرنشان ساخت كه « اين مطالب
هامش
( 1 ) . در نشريهء سالانهء « هازل »( Hazell )، مورخ 1907 ، از اين وام روسى - انگليسى به صورت امرى انجام يافته گفتگو مىشود .
( 2 ) . مراجعه شود به شمارهء 30 « مجلس » ، ص 1 .