همانگاه كه در جوار عكا مبلغين مشتاق يك كيش نوين ايرانى را به دنياى جديد اعزام مىنمايد . در تركيه ، و از آنجا به سوى شرق تا هند و تركستان ، آثار نفوذ ايران فزونى مىيابد و ايضا زبان ، انديشه و فرهنگ مسلمانان ترك و هند رايحهاى ايرانى دارد .
تأكيد بر ارزش هنر و ادبيات ايران ضرورى نيست ، زيرا فرشهاى زيبا ، كاشىها ، سفالگرى و نقاشىهاى ايرانى مورد تقدير تمامى كسانى است كه چيزهايى اينچنين را ارج مىنهند ، و گرچه قلمرو پهناور ادبيات ايران بهطور منظم مورد پژوهش تنها شمارى معدود در اروپا بوده است ، حداقل نامهاى برخى شعرا همچون فردوسى ، سعدى ، حافظ ، و در اين ايام اخير ، به ويژه در جهان انگلوساكسون ، عمر خيام ، نزد تمامى افراد تحصيلكرده اسمايى آشنا هستند و در عداد بزرگترين شعراى گيتى محسوب مىشوند . در باب ميزان دين ادبيات به ايران ، نبايد توجه خود را به ادبيات ايرانى محدود سازيم ، چرا كه ادبيات عرب هم اگر از تحف پروردهء ايرانيان محروم بماند ، بسيارى از بهترينهاى خود را از دست خواهد داد . و اگر علم جديد اندك دينى به ايران دارد ، تنها نام بو على سينا بسنده است تا ما را به ياد آورد كه چهسان ژرف ، اروپاى قرون ميانه ، نيز آسيا ، تقريبا دانش فلسفه و پزشكى شناخته شدهء آن زمان مرهون يكى از فرزندان اين سرزمين بودهاند . مختصر آنكه ، برترى ايرانيان در كليهء رشتههاى دانش چندان مشهود بود كه روايتى از محمد رسول اللّه [ ص ] - در زمرهء ساير روايات منقول از ابن خلدون - چنين گويد :
لو كان العلم بالثّرايّا لنا له رجال من الفرس
« اگر دانش در ثريا باشد ، برخى ايرانيان بدان دست مىيابند . »
همينقدر براى استعدادهاى ذاتى هنرى و فكرى ايرانيان بسنده است . در باب شخصيت آنها تفاوت آراء وجود دارد ، زيرا در عين آنكه تمام كسانى كه ايشان را مىشناسند به زيركى ، سرعت انتقال ، خوشرفتارى ، حسنسلوك ، بذلهگويى ، ميهماننوازى و شأن و منزلتشان اذعان دارند ، به دروغگويى ، خيانت ، جبن ، شقاوت ، سرسپردگى ، فقدان اصول ، تزلزل در اهداف و اخلاقيات فاسد نيز متهم گشتهاند . انكار نمىتوان كرد كه اين رذائل بين روزيخواران دربار ، كه بالطبع اروپائيان صاحبمقام مقيم ايران اغلب با ايشان محشور بودهاند ، امرى رايج است ، امّا معدود كسانى كه همدلانه با تمام طبقات خاصه طبقهء متوسط ، درآميختهاند عموميت اين مفاسد را منكر بوده يا معترف خواهند بود كه اين رذائل ، در هركجا كه باشند ، دستاورد نظام حكومتى غيرقابلتحملى هستند كه نهضت مطرح در صفحات آتى اعتراضى است عليه آن . دروغهاى مرسوم ، يا « دروغهاىسفيد » ، كه هيچ
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 14
مساهمون: ادوارد براون
ص١٤