ايران را بدينسان تشريح نمود :
« بهنظر مىرسد حزب اصلاحطلب در پى جبران مافات است . مجلس ملّى با مراسمى باشكوه در مقر سلطنت و با حضور تمامى مقامات سياسى مدعو ، گشايش يافت . تنها نمايندگان تهران انتخاب شدهاند . امّا مجلس كار خود را ، بىآنكه منتظر ورود همكاران خود از ايالات شود ، آغاز كرد . گرچه به نظر مىرسد كه ارتجاعيون در حال بازستاندن برخى سنگرهاى از دست رفته هستند ، امّا تصور مىكنم حزب مردمى بهتر از آن سازمان داده شده است كه بتوان آن را كاملا سركوب نمود . نهضت با مهارت در تمامى ايالات گسترش داده مىشود . بىترديد در جرايد خواندهايد كه كنسولگريهاى رشت و تبريز هم به همان ترتيب سفارت مورد هجوم قرار گرفتند . آنان از وليعهد - محمد على شاه آنزمان وليعهد بود - قول گرفتهاند امتيازات اعطايى پدرش را تصويب كند و اگرچه بهندرت مىتوان به سوگند و قول شاهزادگان ارج نهاد ، امّا محتمل است وى ناديده گرفتن اين قول را دشوار بيابد . »
نامهء بعدى واصله از ايران ، توسط دوستى تحرير گشته كه اخيرا پس از غيبتى طولانى و اقامت در هند و انگليس به ايران بازگشته است . اين نامه در 29 دسامبر 1906 نوشته شده و برگردان آن چنين است :
« دوست محترم و عزيز ، قربانت گردم ! در هشتم ماه جارى به سلامت وارد تهران شدم . خدا را شكر كه خود و خويشانم در صحت كامل هستيم و بس شادم كه پس از سالها دورى توفيق يافتم چند روزى را با خانواده ، يعنى مادر و خواهر و برادرم ، بگذرانم . حال ، اوضاع تهران بسيار خوب است .
شور و شوق غريبى در مردم مشاهده مىشود . در حال حاضر ، مجلس ملّى اجلاس دارد و ديروز ، پس از مباحث بسيار كه تا نيمهشب به درازا كشيد ، موافقت كردند و قرار شد فردا « نظامنامهء حقوق ملت » توسط شاه و وليعهد تصويب و توشيح گردد . از آنچه تاكنون مشخص شده ، اين منشور بسيار محكم تدوين گشته و شباهت بسيارى به منشور انگلستان دارد . هيأت دولت در برابر مجلس مسئول است ؛ مجلس سنا متشكل از 35 نمايندهء منتخب مردم و 25 نمايندهء برگزيده حكومت خواهد بود ؛ و تعداد اعضاى مجلس ملّى بالغ بر 200 نفر خواهد بود كه داراى حق انتقاد از ترتيبات مالى حكومت هستند .
شاه بيچاره در بستر مرگ است و هرلحظه انتظار درگذشت وى مىرود . اگر حزب مردمى خشونت نكرده عاقلانه عمل كند ، موقعيت مجلس بسيار قدرتمند خواهد بود . يك حزب جمهوريخواه - دستهء جمهورىطلب - وجود دارد كه عنوان « فدائيان » گرفته است . اين افراد در شب تشكيل جلسه داده به قرآن سوگند مىخورند كه تا زندهاند عليه حكومت مطلقه مبارزه كنند . بنايى به خانهء يك وزير آمد
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 132
مساهمون: ادوارد براون
ص١٣٢