بروز كند . در مصر و شمال آفريقا ، علائمى دال بر رشد « فناتيسم » همراه توسعهء اتحاد اسلام وجود دارد . همزمانى اين علائم ناآرامى ، بيش از آن بارز و درخور توجه است كه بتوان آن را به تصادف صرف نسبت داد . كسى چه مىداند ؟ شايد شرق واقعا در حال بيدار شدن از خواب چندصد سالهء خويش است و عنقريب شاهد قيام اين ميليونها انسان صبور و شكيبا عليه استثمار غرب فاقد اصول اخلاق خواهيم بود .
يكى از جنبههاى بارز انقلاب ايران - زيرا قطعا درخور نام « انقلاب » است - آنست كه روحانيون خود را در طرفى قرار دادهاند كه پيشرو و آزاديخواه است . فكر مىكنم اين امر تقريبا در تاريخ جهان بىبديل باشد . اگر اصلاحاتى كه مردم با مدد ايشان در راه كسب آن جنگيدهاند تحقق يابد ، تقريبا تمامى اقتدار روحانيون از بين خواهد رفت . علل اين پديدهء قابلتوجه توجيهات خاص خود را داراست و گرچه بسيار جالب ، امّا بحثى طويل است و احساس مىكنم تا به همينجا هم از حد مجاز فراتر رفته و كلام را به درازا كشاندهام . . .
بازگشت رهبران روحانى از قم به پايتخت ، كه توسط عضد الملك و حاجى نظام الدوله همراهى شدند و يك يا دو روز پس از تسليم شاه به خواستهاى مردم و خروج « بستيان » از سفارت - يعنى حدود 15 يا 16 اوت - روى داد ، فرصتى شد براى شادمانيهاى عظيم بر اين « فتح ملّى » كه در آن ، طبق تلگراف مخابره شده سن پترزبورگ در 17 اوت - كه هيجدهم اوت در روزنامهء تايمز نشر گرديد - گروه طرفدار روسيه سهمى بسزا داشتند . بااينوجود ، با مقالهاى كه در نشريهء « برژويا ويادوموستى »
( Birzheviya Viedomosti )
، چاپ سن پترزبورگ ، مورخ 13 سپتامبر 1906 ، درج گرديد ، صداقت آنان تا حدى مورد ترديد قرار مىگيرد « 1 » . در آن مقاله آمده بود كه « آشكار شد ايران در كسب اصلاحات و حتى مشروطيت به يمن همكارى خيرخواهانهء انگلستان موفق خواهد بود و اين ضربهاى ديگر بر حيثيت روسيه در آسيا خواهد بود . در 19 اوت مراسم رسمى و باشكوه افتتاح مجلس جديد در حضور مقامات روحانى عالىمقام ، كه به عنوان ميهمانان شاه مدت سه روز پذيرايى شده بودند ، انجام شد . اعلاميهء تأسيس « مجلس شوراى ملّى » چهار يا پنج روز قبل از مراسم صادر و ترجمهاى از آن در تايمز مورخ اوّل سپتامبر 1906 ، درج گرديد .
بهنظر مىرسد حوالى هشتم سپتامبر ، هنگامى كه روحانيون از پذيرش حكم رياست وزرا
هامش
( 1 ) . تايمز ، مورخ 14 سپتامبر 1906 .