مشير الدوله به رياست وزرا گرديد . در هرصورت ، وى بعينه سلف خود ، پيرى لجوج و احمق نيست و با مشاهدهء اينكه اوضاع به چه حد خطرناك شده است ، شاه را به اعطاى امتيازاتى بزرگ واداشت . پس از مباحثاتى بىپايان ، سرانجام يك دستخط شاه را كه در آن تأسيس مجلسى مركب از تمامى طبقات ، شاهزادگان ، قاجاريه ، نجبا ، ملاكين ، تجار و پيشهوران اعطاء گشته بود ، پذيرفتند . قول داده شد به خويشان سادات مقتول خونبها پرداخت گردد و از روحانيون تبعيدى هم خواسته شد به پايتخت بازگردند و آنها با پيروزى به شهر خواهند آمد و بناست عدالتخانه نيز تأسيس گردد .
« حال پرسشى كه براى تمامى مردم مطرح است ، اين است كه ، شاهد طلوع آزادى در ايران هستيم يا نظارهگر آغاز نمايشى مضحك و اسفبار ؟ تصور مىكنم بعيد باشد مردم صاحب قدرتى واقعى در اين مجلس شوند . حكومت مطمئن است مجلس را به گونهاى خواهد ساخت كه تنها ابزار تصويب نظرات دربار سلطنت باشد . امّا من برآنم كه در پايان مردم پيروز خواهند بود . البته ايشان مطلقا ، يحتمل به غير از تعدادى معدود از سران ، از اصول كشوردارى بىخبر هستند « 1 » . آنگاه كه در مقر سفارت بريتانيا در تهران بودم ، آنها به ديدارم آمده از كيفيت پيدايش قانون اساسى ما مىپرسيدند و آنچنان سادهلوحى بروز مىدادند كه تقريبا رقتآور بود . ايشان هدف خود را به روشنى فراروى دارند ، امّا در مورد شيوهء اكتساب آن سخت گيج و سردرگم هستند . بىترديد سنوات بسيار طول خواهد كشيد تا اين مجلس بتواند به واقع مؤثر افتد . امّا بسيارى از رهبران قيام ، كه يك بابى برجسته هم در زمرهء ايشان است ، واقعا درك روشنى از آنچه نياز است دارند . تنها درصورتىكه آنها متحد بمانند و نگذارند حكومت بذر نفاق بينشان به پا شد ، بايد پيروز گردند ؛ آيندگان خواهند ديد .
بهنظر من بايد زمان وقوع تغييراتى در شرق فرارسيده باشد . چنانكه مىنمايد ، پيروزى ژاپن تأثيرى بسزا بر تمامى مشرق داشته و حتى در اينجا ، در ايران ، هم بىاثر نبوده است . . . با اندك مطالعه كه در اين باب داشتهام ، تقريبا چنين بهنظر مىآيد كه شرق دستخوش تلاطم افكار گشته است . در چين نهضت برجستهاى عليه بيگانگان وجود دارد و نيز تمايلى به سوى ايدهآل « چين براى چينى » در ايران ، به يمن قرابت به روسيه ، بهنظر مىرسد اين بيدارى به شكل نهضتى جهت اصلاحات دموكراتيك
هامش
( 1 ) . تقىزاده به من گفت در ميان « بستيان » سفارت كميسيونى تشكيل شده كه برخى از ايرانيان كموبيش غربگرا ، از قشر مقامات تحصيلكرده ، طرف مشورت آن هستند و با رهبران مذهبى قم نيز در تماس است و اين رهبران نيز به نوبهء خود با ولايات مختلف تماس دارند . آنگاه كه شاه وعده داد عين الدوله را - كه پس از عزل به پشتكوه رفت - بر كنار سازد ، برخى از « بستيان » سادهلوح قصد ترك پناهگاه سفارت را داشتند . امّا اين كميسيون با تذكار آنكه تنها اصلاحاتى بنيادى در شيوهء حكومت متضمن حقوق آنها عليه استبداد و سوءادارهء ساير وزرايى خواهد بود كه به سياق عين الدوله باشند ، ايشان را واداشت در سفارت باقى بمانند . بنابراين ، درخواست تأسيس « عدالتخانه » بدل به تقاضاى مجلسى ملّى گرديد .