افزوده شد . در مراسم يادبود اين وقعه ابيات ذيل سروده شد :
« از نو حسين شهيد به ميل يزيد شد * عبد المجيد كشتهء ميرزا عين الدوله شد
بادا هزار مرتبه نزد خدا قبول * قربانى جديد تو يا ايها الرسول »
سرانجام ، سربازان مردم را متفرق ساخته ، خيابانها را خلوت نموده و تمامى شهر را به اشغال درآوردند ، در حالى كه شمار عظيمى از روحانيون ، روضهخوانها ، طلاب ، تجار ، كسبه ، صنعتگران و مردمى از اقشار فرودست جامعه در مسجد جامع ، واقع در مركز شهر ، تحصن نموده و در آنجا جسد دو سيد مقتول را به خاك سپردند . اين مردم ، پس از سه يا چهار روز كه در محاصرهء سربازان بودند ، از شاه رخصت ترك شهر و عزيمت به قم را طلبيدند . اين تقاضا پذيرفته شد . در آنجا چنان گروه عظيمى از مردم بدانان پيوستند و ايشان را همراهى كردند كه ، به گفتهء تقىزاده ، جادهء بين تهران و قم « به خيابان يك شهر مىمانست . » اين واقعه ، كه حدود 21 ژوئيه رخ داد ، بين ايرانيان به « مهاجرت كبرى » شهره گرديد .
در اين فاصله ، عين الدوله به بازاريان و ارباب دكاكين كه به اعتراض بازار را بسته بودند ، دستور داد بازارها را بگشايند و تهديد كرد كه در صورت عدم اجراى فرمانش ، سربازان بازارها را غارت خواهند كرد . بنابراين ، روز پنجشنبه 19 ژوئيه ، تعدادى از نمايندگان تجار و صرافان در قلهك ، مقر تابستانى هيأت نمايندگى بريتانيا ، به حضور آقاى « گرانت داف »
( Grant Doff )
، كاردار سفارت بريتانيا در تهران ، رسيده پرسيدند كه اگر به محل سفارت بريتانيا پناهنده شوند ، از آنجا اخراج خواهند شد يا به ايشان اجازه داده خواهد شد كه تحت حمايت اين سفارتخانه بمانند . با دريافت پاسخ اطمينانبخش ، تعدادى از آنان فورا به باغ سفارت رفته در آنجا چادر زدند . تا دوشنبهء آينده ، 23 ژوئيه ، تعداد ايشان به 858 تن افزايش يافت و سه روز بعد به 5000 نفر بالغ گرديد . آنان به عنوان شرايط جهت رجعت به منازل و محل كسب خود ، خواستار عزل عين الدوله ، اعلام مجموعهاى از قوانين و فراخواندن رهبران روحانيت از قم گشتند . شاه ، كه شديدا متغير و حيران شده بود ، در 30 ژوئيه تا بدانجا تسليم خواستهاى مردم شد كه تصميم گرفت عين الدوله را معزول و ميرزا نصر اللّه خان مشير الدولهء محبوب و آزاديخواه را به جاى وى منصوب و از روحانيون دعوت كند از قم به پايتخت بازآيند . امّا مردم ، كه ديگر به اين امتياز ارضاء نشده و عميقا به دولت بىاعتماد بودند ، اينك درخواه يك قانون اساسى مدون و يك مجلس ملّى نمايندگان به انضمام تضمين مكفى در باب حسننيت شاه شدند . تا اوّل اوت شمار پناهندگان به سفارت ، طبق برآورد روزنامهء تايمز ، به سيزده هزار تن بالغ گرديد و ، براساس