« نداى وطن » - بودند . اين سه تن ، كه همگى توسط عين الدوله به كلات نادرى تبعيد شدند ، به لحاظ درستكارى مورد سوءظن بودند . ميرزا آقا اصفهانى به دليل دورويى هم مورد بدگمانى رفقايش بود كه وى را از كتابخانه اخراج كردند و هم سوءظن عين الدوله كه نخست با ارسال مقالاتى به نشريهء « حبل المتين » - منطبعهء كلكته - براى وى خودشيرينى مىكرد . دومين نفر پس از رجعت از كلات نادرى به نمايندگى تبريز در مجلس برگزيده شد . امّا متعاقبا در روزنامهء مصور تبريز به نام « حشرات الارض » مورد انتقاد واقع و توسط ساير همكارانش از مجلس اخراج گرديد . وى بعدها ، در تابستان 1908 ، به لندن آمد و در نشريهء « وست مينستر گازت »
( Westminster Gazette )
- 25 اوت « 1 » - از اقدام محمد على شاه در انهدام مجلس دفاع كرد و بهنظر مىرسد كه ازآنپس به منظور تحريك مجتهدين جهت قطع حمايتشان از آرمان مشروطيت به كربلا و نجف عزيمت نمود ، امّا خوشبختانه در اين تلاش خود كاملا نامراد گرديد . مجد الاسلام هم مظنون به رشوهخوارى بود .
عين الدوله ، كه از نكوهش وعاظ آزرده بود ، آقا سيد جمال را نفى بلد كرد . سيد به قم هجرت كرد و پس از مدتى عين الدوله تصميم گرفت شيخ محمد را هم اخراج كند . سربازان شيخ را ربوده ، بر الاغى نشانده و مىخواستند با شتاب از محل دور سازند . امّا جماعتى از مردم گرد آمده و با انتقال شيخ مخالفت كردند . بدين جهت فرماندهء سربازان او را به نزديكترين قراولخانه برده و در سلولى زندانى كرد و به سربازان فرمان داد كه در صورت پيشروى جمعيت به سوى قراولخانه به سوى آنان آتش بگشايند . به رغم اين هشدار ، طلبهاى سيد حسين نام به سوى در قراولخانه حمله برده قصد شكستن آن را داشت . فرمانده به سربازان فرمان آتش داد . امّا آنان از اين كار امتناع كردند . بنابراين ، آن فرمانده خود تيراندازى كرده ، سيد كشته شد و فورا درگيرى سختى روى داد . فرمانده گريخت و شيخ محمد توسط مردم از زندان آزاد شد . اين رخداد در 28 ربيع الثانى - 21 ژوئن 1906 - ، يعنى به تقريب دو سال پيش از روز خونين كودتا ، به وقوع پيوست .
جسد سيد مقتول در خيابانها و بازارها و در ميان سوگوارى ناظران گردانيده شد و در نتيجه برخورد ديگرى بين مردم و سربازان كه مىكوشيدند از اين اقدام ممانعت كنند روى داد و مجددا به سوى مردم آتش گشودند . در نتيجه اين درگيرى قريب پانزده تن از جمله سيدى به نام عبد المجيد كشته شدند . مرگ اين دو سيد به كارنامهء اعمال سوء عين الدوله ، كه نامش « ميرزا عبد المجيد » بود ،
هامش
( 1 ) . اين مقاله زير عنوان « در ايران چه گذشت » به چاپ رسيد . من در شمارهء 4 سپتامبر 1908 به اين مقاله پاسخ گفتم .