پولهاى كاغذى به سكه موجب آيد « 1 » . در اوايل آوريل « غوغاى نان » در مشهد بروز و طى آن سه تن جان باختند .
در اواخر آوريل ، روحانيون تهران عريضهاى را - كه ظاهرا در روزنامهء رسمى كشور نيز طبع گرديد - در مورد مظالم دسامبر 1905 به شاه تقديم و در آن تقاضا كردند اصلاحات موعود خود را عملى ساخته و قدرت اجرايى را مطابق قانون اعمال كند « 2 » . اين عريضه هيچ اثرى نداشت و در واقع اوضاع به عوض بهبودى ، هرچه بيشتر و بهطور مستمر به وخامت مىگرائيد . جواسيس همهجا پراكنده بودند . خيابانها مملو از قزاقان و سربازان بود و به هيچكس اجازه داده نمىشد سه ساعت پس از غروب از خانه بيرون آيد . سيد عبد اللّه و سيد محمد به ايراد سخنان نكوهشبار بىحاصل در باب عين الدوله ادامه داده و همراه آقا سيد جمال ، شيخ محمد واعظ و سايرين ، به تكفير حكومت خودكامه و استبدادى بر منابر آغاز كردند . خاصه طى محرم - 25 فوريه تا 26 مارس 1906 - سيد جمال بسيار فعال بود و نفوذ زيادى بر « كلانمدى » ها و قشر فرودست بازار داشت . زيرا با وضوح و زبان مؤثرى كه ايشان مىتوانستند درك كنند ، براى آنها صحبت مىكرد و به همين سبب هم او را بسيار دوست مىداشتند . به همين سياق ، وى به مثابه نمونهاى از خودپرستى و رفتار غيرانسانى حكومت مطلقهء ايران ، براى آنها حكايت مىكرد كه چگونه شاه شبى در شكارگاه به بوران برف دچار آمده و از بيم بركندن چادر سلطنتى به دست باد ، سربازان را واداشت كه در خارج خيمه طنابهاى چادر را نگاهدارند و فرداى آن شب آنان را در حالى كه از سرما يخ زده و مرده بودند يافتند . به گفتهء وى ، اين « يك قربانى براى شخص بغايت مقدس اعليحضرت بود . »
ديگر عوامل و عناصر صاحبنفوذ هم در تلاش بودند ، خاصه انجمنى سرى معروف به « انجمن مخفى » و كتابخانهء ملّى . كتابخانهء ملّى اساسا كتابخانهاى آزاد بود كه جهت آموزش عقايد ميهنپرستانه به مردم تأسيس ، و از جمله با نيانش حاجى سيد نصر اللّه اخوى ، مردى درستكار و ميهنپرستى حقيقى بود كه حال نيابت رياست مجلس را عهدهدار است . اين كتابخانه در مقابل ساختمان ارگ قرار داشت و به كلام بديع تقىزاده - كه حصول اين اطلاعات را شديدا مديون او هستم - « هركس سرش درد مىكرد به آنجا مىرفت . » از زمرهء ساير حاميان اين كتابخانه ميرزا آقا اصفهانى - بعدها از نمايندگان تبريز در مجلس - ، حاجى ميرزا حسن رشديه و مجد الاسلام كرمانى - بعدها سردبير نشريهء
هامش
( 1 ) . تايمز ، 22 مارس 1906 .
( 2 ) . تايمز ، 28 آوريل 1906 .