رواج داشت كه براساس آن توطئهگران در صدد خلع شاه و به سلطنت رسانيدن فرزند دوم وى ، ملك منصور ميرزا شعاع السلطنه ، بودند . امّا اين توطئه - اگر اساسا وجود مىداشت - كشف و اين شاهزاده ، در حالى كه مىكوشيد به روسيه بگريزد ، دستگير گرديد . جرايد آلمانى اين توطئه را به دسايس انگلستان نسبت دادند . امّا هيأت نمايندگى ايران تمامى گزارشهاى مربوط به 21 اوت و پنج و شش روز پس از آن را رسما تكذيب كرد . طى نامهاى كه از سوى يك خبرنگار روسى از تهران ارسال و در نشريهء « ويستنيك »
( Viestnik )
، چاپ استراخان ، در پايان ماه مه منتشر گرديد ، اين مطلب اعلام شد كه « آرامش فعلى چيزى جز آرامش قبل از طوفان نيست » و مجتهدين كربلا و نجف با ارسال نامهاى به شاه وى را به خاطر تسليم كشور به بيگانگان سرزنش ، و يادآور گشتهاند كه حكومت موروثى وى تنها تحمل مىشود . پاسخ شاه غيرسازشكارانه بود و مجتهد اعظم اعلام داشت خود را ملزم مىبيند كه از سلطان ترك دعوت كند ايران را تحت حمايت خود درآورد « 1 » .
در 15 سپتامبر 1903 ، گفته مىشد كه نارضايى به سطحى هشدار دهنده رسيده و امين السلطان از مقام رياست وزرا استعفا كرده است . نخست پنج تن از وزرا جهت ادارهء حكومت منصوب شدند . امّا ، حدود دو هفتهء بعد امين الدوله ، از نوادگان فتحعلى شاه ، به عنوان وزير داخله تعيين گرديد . قريب دو هفته پيش از استعفاى امين السلطان ، يعنى حوالى آغاز ماه سپتامبر ، حكيم الملك پزشك معتمد شاه كه ، چنان كه آمد ، به طرفدارى انگلستان شهره بود ، همراه يكى از خدمهاش تحت شرايطى به غايت مشكوك در رشت درگذشت و اعتقاد عموم بر آن بود كه نامبرده را رقيبش مسموم ساخته است .
طى ايام باقيماندهء اين سال ، مطبوعات تنها در ربط با رقابت روس و انگليس در زمينهء تجارت با اين كشور ، از ايران سخن گفتند . در ماه اكتبر ، كشتى تجارى جديدى با مساعدت حكومت روسيه به رفتوآمد منظم بين اودسا و خليج فارس پرداخت ، در حالى كه گفته مىشد دو كشتى جديد هم جهت استفاده در همين مسير در دست ساخت هستند « 2 » . روسيه همچنين پيشنهاد كرد يك كشتى جنگى را دائما در خليج فارس مستقر سازد « 3 » . از سوى ديگر ، لرد « كرزن »
( Curzon )
طى سفرى به خليج فارس با افراد ذىنفوذ محلى گفتگو و به صداى بلند اعلام داشت بريتانياى كبير در آن منطقه صاحب حقوق و منافع بسيار با اهميتى است . كميسيون مرزى سيستان كارش را تحت رياست كلنل « مك ماهون »
( Mc
هامش
( 1 ) . رجوع شود به تايمز ، مورخ 5 سپتامبر 1903 .
( 2 ) . تايمز ، 21 اكتبر 1903 .
( 3 ) . تايمز ، 2 نوامبر 1903 .