طى ايام باقيمانده از سال جارى ، مسئلهء خليج فارس به كرات در جرايد انگليس مطرح و نظرات عمدتا مخالف با هرنوع تفاهم با روسيه كه پذيراى نفوذ اين كشور در جنوب ايران باشد ، از جانب مقاماتى چون كاپيتان ماهون
( Mahon )
، كاپيتان بل
( Bell )
، سرگرد سايكس
( Sykes )
، سرهنگ - اخيرا « سر » - فرانسيس يانگهازبند
( Francis Younghusband )
و آقاى « اچ . اف . لينچ »
( H . F . Lynch )
درج گرديد . نشريهء « نشنال ريويو »
( National Review )
، در شمارهء امسال خود ، مقالاتى راجع به « پارهاى نتايج تفاهم انگليس - روسيه » و « سياست خارجى بريتانيا » را كه بهطور عمده ناظر بر اين مسئله است ، به چاپ رسانيد . مسئلهء كويت كه متنازع فيه انگلستان و تركيه شده و برخورد مستقيم « مبارك » شيخ كويت ، و « ابن رشيد » ، امير اعظم و نجيبزادهء نجد ، نيز كماكان حاد است و برخى جرايد روسيه - مورخ 25 دسامبر 1901 - نيز از اشغال بندر عباس توسط روسيه به مثابه پاسخى متقابل به داعيهء انگلستان بر كويت ، حمايت كردهاند .
حال به سال 1902 مىرسيم كه به سبب دومين استقراض خطير ايران از روسيه ، كه اينك بعينه سنگ آسياب بر گردن اين كشور سنگينى مىكند ، قابلتوجه و بررسى است . شايعات مربوط به اين استقراض ، كه بالغ بر ده ميليون روبل با بهرهء 4 % بوده و مشتمل بر اعطاى امتيازى به روسيه جهت ايجاد يك راه جديد از جلفا بر رود ارس - مرز روسيه و ايران - و از طريق تبريز و قزوين تا تهران است ، در 21 مارس به لندن رسيد . گرچه به ظاهر قرارداد اين وام عملا تا ماه آوريل منعقد نشد ، اقدامات كشتى تجارى كورنيلوف در خليج فارس كماكان در مركز توجه قرار دارد . اين كشتى ، به رغم داعيهء شكست در فروش كالايش طى نوامبر گذشته در خليج فارس ، در اوّل فوريهء 1902 سفر جديدى را « بىهيچگونه دلسردى » از اودسا آغاز كرد . در ماه ژوئيه ، كنسول بريتانيا در بصره گزارشى داد كه حكومت روسيه ، مشروط به انجام سه سفر رفت و برگشت ساليانه به خليج فارس ، 5000 پاوند در قبال هرسفر رفت و برگشت به اين كشتى كمك مىكند .
درهرصورت ، شاه با دريافت پول موردنظر خويش ، در تابستان اين سال مجددا عازم اروپا گشته و اينبار موفق شد در 17 اوت به انگلستان وارد شود . وى و همراهانش در « مارلبورد هاوس »
( Marlborough House )
اسكان داده شدند و روز دوشنبه 18 اوت ضيافتى رسمى به نظارت عاليهء پرنس « ويلز »
( Wales )
در كاخ باكينگهام
( Buckingham Palace )
برپا گرديد . شاه تنها يك هفته ، از 17 تا 24 اوت ، در انگلستان اقامت گزيد و نشريهء تايمز ، طبعا به شيوهاى فراخور يك رهبر ، چه هنگام ورود و چه عزيمت ، از وى تجليل نمود . در همين زمان ، نشريهء روسى « نوو ورميا »
( Novoe