محسن خان مشير الدوله ، سفير سابق ايران در قسطنطنيه ، به رياست وزرايى رسيده و چون او نيز در كسب اين وام نامراد ماند ، شاه بالاجبار انديشهء سفر اروپا را رها ساخت .
اينك ، كسب پولى حاضر و آماده تنها مشغلهء ذهنى شاه گشته و در ژوئيهء 1898 امين السلطان از تبعيدگاهش در قم احضار و در 10 اوت مجددا به صدارت عظما گمارده شد . ماه بعد ، سه تن از مقامات گمرك بلژيك ، جهت تهيهء طرحى براى كسب درآمد بيشتر از ممر گمركات ، به ايران دعوت شدند و ، به مثابه وسيلهء ناچيز جهت آزمون ، در مارس 1899 گمركات آذربايجان و كرمانشاه به آنان واگذار گرديد .
حال ، به سال 1900 مىرسيم كه در تاريخ مصائب ايران ، مبيّن رخدادى به يادماندنى است . زيرا در اين سال بود كه مذاكره جهت دريافت وامى به مبلغ 5 / 22 ميليون روبل - معادل دو ميليون و چهار صد هزار پاوند - از روسيه آغاز گرديد . اين مبلغ با بهرهء 5 % استقراض ، و تمامى عوايد گمركات ، به استثناى گمركات فارس و خليج فارس ، وثيقهء آن قرار گرفت . مدت بازپرداخت اين وام نيز 75 سال تعيين گرديد . علاوه بر آن ، تصريح گشت كه وام 500 هزار پاوندى ، با بهرهء 6 % ، را كه حكومت ايران در 1892 جهت تأديهء غرامت رژى از بانك شاهنشاهى گرفته بود ، بلافاصله بايد پرداخت كند تا روسيه تنها بستانكار ايران باشد و انگلستان ديگر هيچ حق و ادعايى نسبت به عوايد ايران نداشته باشد . اين وام ، كه در 20 ژانويهء 1900 تصويب گرديد ، نخستين ضربهء بزرگ بر حيثيت مادى بريتانيا بود ، همانسان كه لغو امتياز رژى ضربهاى بر حيثيت معنوى اين كشور تلقى گرديد . شايد بتوان گفت كه از اين پس ، و از هنگام وانهادن تمامى گمركات ايران به اختيار بلژيكيها - كه در اين ماجرا ريزهخوار روسها بودند - نزول نفوذ انگلستان و صعود مصائب و بىنظميهاى ايران آغاز گرديد . اندكزمانى پس از عقد قرارداد اين وام ، سر مورتيمر دورانه
( Sir Mortimer Durand )
، كه در 1894 به عنوان وزيرمختار انگليس در ايران جانشين سر فرانك لاسلز
( Sir Frank Lascelles )
شده بود ، ايران را ترك و سر آرتور هاردينگ
( Sir Arthur Hardinge )
به جاى وى گمارده شد و در اوت 1900 وارد تهران گرديد .
گرچه تنها بخشى از نخستين وام روسيه عملا وارد خزانهء ايران شد ، امّا شاه توانست در تابستان 1900 عازم سفر اروپا گردد . وى از كونتركسويل
( Contrexeville )
، سنپترزبورگ ، پاريس - كه در آنجا در 2 اوت توسط يك آنارشيست مورد سوءقصد قرار گرفت - و قسطنطنيه - از 30 سپتامبر تا 8 اكتبر - ديدار كرد . امّا برنامهء سفرش به انگلستان ، آلمان و ايتاليا لغو گرديد . زيرا در همين ايام