در مقابل اين جاه و جلال امكانپذير ، بايد به منظرهء ديگرى نيز نظر بكنيم ، زيرا قطع نظر از منزلت رفيعى كه تمدن آن روزگار داشته ، و گذشته از مراحل ابتدايى كه فرهنگ عصر زرتشت در آن سير مىكرده است ، ما شواهد كافى از سخنان خود او در دست داريم كه نشان مىدهد اوهام و خرافات تا چه حد بر مردمان آن عهد چيره بوده است ، و چگونه الحاد و بيدينى همچون حجابى ظلمانى دل و ديدهء مردمى را كه در جهل مركب به سر مىبردند ، بسته بوده است . زرتشت آمد تا چشم و گوش مردم جهان را باز كند و انديشهء آنان را به نور معرفت روشن سازد . در چنين عصرى زرتشت مسيحآسا ظهور مىكند و بانگ اصلاح و ارشاد او در سراسر ايران طنين مىافكند . مقدر بود كه او در چنين روزگارى پا به عرصهء هستى گذارد . وى برخاست تا انديشههاى مذهبى ايرانيان را دگرگون سازد ؛ تا مردم ماد و بلخ را از جاى برانگيزد ؛ و به ملت ايران ، كه مىبايست بعدها روى كار آيد ، كيشى عرضه كند كه كسى چون كوروش در مقام فخر بگويد كه من « شبان خداوندم » ؛ و مردى مانند داريوش فرمان دهد تا پرستشگاه اورشليم را از نو بسازند .
شايد جزئيات سرگذشت زرتشت افسانه باشد ، اما در پس آن شاخ و برگها سيماى شخصيت تاريخى بزرگى را مىتوان باز شناخت - شخصيت مردى كه ديگر دليلى براى ترديد در وجود واقعى او در دست نيست .
شايد بتوان سال 660 پيش از ميلاد مسيح را تاريخ زادن زرتشت دانست ، اگرچه در اينباره شك و ترديد بسيار اظهار شده است و پارهاى از دانشمندان ، بنا به دلايلى ، معتقدند كه وى يك دو قرن پيش از آن تاريخ مىزيسته است . بنا به شرحى كه در اوستا و كتابهاى پارسى ميانه معروف به « نوشتههاى پهلوى » آمده است پيش از زادن زرتشت غيبگويان در اينباره پيشگويى كرده و از نشانهها و شگفتيهايى كه آمدن وى را به جهان مژده مىداد ، خبر داده بودند . از اين متنها مىتوان دربارهء روزگار جوانى و شخصيت كسى كه مىبايست روزى به مقام معلمى نوع بشر نايل شود ، مطالبى استنباط كرد ، و خواننده براى آگاه شدن از اين معنى مىتواند به ترجمههاى آنها در سلسلهء انتشارات ماكس مولر « 1 » به نام « كتابهاى مقدس شرق « 2 » » مراجعه كند . هنگام
هامش
( 1 ) .Muller( 1809 - 1874 ) ، خاورشناس معروف آلمانى ، كه در سراسر عمر خود فريفتهء كتب و آثار شرقى و مطالعهء افكار و نظرات دانشمندان مشرق زمين بوده و به ترجمه و طبع و نشر كتب چندى مبادرت ورزيده است . م
( 2 ) .The Sacred Books of the Eastعنوان ترجمهء انگليسى كتب دينى مشرقزمين ، كه با همكارى عدهاى از مستشرقين انجام گرفته ، و شامل ترجمهء كتب دينى چينيان ، هندوان ، ايرانيان ، و ديگر اقوام مشرقزمين مىباشد . ترجمهء قرآن مجيد ، اوستا ، و بسيارى از كتب دينى پهلوى در اين مجموعه آمده است . چاپ اين كتب زير نظر ماكس مولر از سال 1879 در آكسفرد آغاز شده است . م