بدين زبان سخن مىگفت .
تا آنجا كه مىتوان از احوال زرتشت استنباط كرد مىبايست در روزگار جوانى در اجتماعى بار آمده باشد كه اوضاع و احوال متناقض و افراط و تفريطها از علائم مشخص آن بوده است . از مدارك و اسناد قديم كه به دست ما رسيده است مىتوان قضاوت كرد كه در قبال فرهنگ و تمدنى كه در آن روزگار باستان وجود داشته است ، خشونت و خامى نيز حكمفرما بوده است ، و سرزمين ماد از آن زمان تاكنون از پارهاى جهات فرقى نكرده است . مىتوان پنداشت كه زرتشت با تمدن بلاد قديم نيك آشنا بوده اما آگاهى او از جهل عظيم و خرافهپرستى مردم بيسواد و روستانشين بيشتر بوده است . بين اين دو مرحله يعنى تمدن و فرهنگ از يك سو ، و جهل و موهومپرستى از سوى ديگر فاصلهاى بس عظيم بوده است و در خود اوستا به اين هر دو جنبه بر مىخوريم . در اين كتاب مقدس در مقابل كلبههاى تركهبافت دهقانان يا مساكن موقتى عشاير و بيابانگردان ، برحسب اتفاق اشاره به « كاخ هزارستون » شهرياران شده است . هنوز زاغههاى زمخت بىريخت گلى در همه جاى ايران ديده مىشود ، و در برابر آنها ويرانههاى شوش و تخت جمشيد را با صحنهاى پرستون كه « ديولافوا « 1 » » و « پرو « 2 » » و « شىپيه « 3 » » تصوير روزگار آبادانى آنها را به دست دادهاند ، مىتوان تماشا كرد . اين بناهاى شاهانه گواه اين معنى است كه معمارى ايران عهد باستان چه حشمت و عظمتى داشته است . اگر قول پدر تاريخ يعنى هرودوت را قبول داشته باشيم ، شهر قديم هگمتانه ( همدان ) كه در تورات از آن به نام « احمتا « 4 » » ياد شده است داراى بناهايى بوده كه دست كمى از كاخهاى شوش و تخت جمشيد نداشته است . همين مورخ مىنويسد كه شهر همدان داراى هفت باروى تودرتو بوده است كه هر كدام را رنگى ديگر بوده و بر فراز هر يك ارگى قرار داشته است كه كنگرهء آن از سيم و زر مىدرخشيده است . راست است كه زرتشت نامى از اين شهر نمىبرد ، اما رواست كه هگمتانه را نمونهء كاملى از شهرهايى بدانيم كه زرتشت مىشناخته است .
هامش
( 1 ) .Dieulafoy( 1844 - 1920 ) ، مهندس و باستانشناس فرانسوى . در 1881 مأمور كارهاى باستانشناسى در ايران شد . در شوش اكتشافات مهمى به عمل آورد ؛ در 1885 كاخهاى داريوش اول و اردشير دوم هخامنشى را كشف كرد . م
( 2 ) .Perrot( 1832 - 1914 ) ، باستانشناس فرانسوى . از مهمترين آثارش كتاب « تاريخ هنر در ادوار باستانى » است كه با همكارى شىپيه نوشته است . م
( 3 ) .Chipiez- ( 1835 - 1901 ) ، معمار معروف فرانسوى ، كه با همكارى پرو كتاب « تاريخ هنر در ادوار باستانى » را نوشت . م
( 4 ) .Achmetha