مىكند اما آيا علاوه بر اين ادراك هم مىكند كه اين مقدمات عند الشارع هم لزوم دارند يا نه ؟ در مسئله اقوال فراوانى است كه همچنان با مرور زمان بيشتر شده و مىشود و به نظر ما اهم آن اقوال 10 قول است كه به ترتيب ذكر مىكنيم :
1 - مشهور علما برآنند كه مقدمهء واجب مطلقا واجب است در قبال تفصيلات بعدى .
2 - گروهى از متأخرين از قبيل مرحوم كمپانى و مرحوم حكيم و مرحوم مظفر و . . . معتقدند كه مقدمهء واجب مطلقا واجب نيست .
3 - جمعى تفصيل دادهاند ميان مقدمات سببيه مثل اجراى صيغهء عتق يا طلاق كه سبب براى فراق و حريت است با ساير مقدمات از قبيل شرط ، عدم المانع ، معد ، گفتهاند مقدمات سببيه واجب نيستند ولى ساير مقدمات واجبند .
تعريف اين امور : اصوليين قديم مقدمهء خارجيه را در كتب اصوليه تفصيلا بازگو مىكردند و براى آن پنج قسم ذكر مىكردند .
الف - سبب يا مقتضى ب - شرط ج - عدم المانع د - معد ه - علت تامه .
الف - سبب و مقتضى : عبارتست از آن مقدمهء خارجيهاى كه تأثير در وجود شىء مىكند مثل نار نسبت به احراق
ب - شرط : آن مقدمهء خارجيهاى است كه خودش اثر ندارد در تحقق ذى المقدمه لكن اثرش اين است كه اگر مقتضى بخواهد تأثير كند در وجود مقتضى بايد اين شرط باشد مثل محاذاة و مماس بودن نار با فرش .
ج - عدم المانع ، مانع آن است كه نمىگذارد مقتضى تأثير در وجود احراق كند مثل رطوبت و عدم اين مانع از مقدمات است المانع ما يلزم من وجوده العدم و لا يلزم من عدمه الوجود .
د - معد : اما معد آن مقدمهء خارجيهاى است كه نه خودش مؤثر در وجود شىء است و نه دخالت بنحو شرط در تأثير دارد و نه عدمش مانع است بلكه كارش اين است كه نزديك مىكند علت را به معلول مثل وجود پدر نسبت به پسر ، زارع نسبت به زرع و . . .
ه - علت تامه : و اما علت تامه مجموع مركب از مقتضى و شرط و عدم المانع و معد را گويند .
أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — صفحة 167
مساهمون: الشيخ محمد رضا المظفر
ص١٦٧