حضرت صادق ( كه اين كلام را شنيد ) فرمود : اى صيقل نزد شما در اين باره چيست ؟ گويد : عرضكردم :
نزد ما جز تسليم چيزى نيست ، گويد : پس آن حضرت فرمود : خداوند دو چيز را دوست دارد و دو چيز را دشمن دارد ، دوست دارد خرامندگى ( و با تبختر راه رفتن ) را در ميان دو صف ( از لشكر اسلام و كفر ) و دوست دارد ، دروغ گفتن را در جاى اصلاح ( بين دو نفر يا دو جمعيت از مسلمانان ) و دشمن دارد خرامندگى در راهها و كوهها را ، و ( همچنين ) دشمن دارد دروغ گفتن را در غير مقام اصلاح ، بدرستى كه ابراهيم عليه السلام كه فرمود : « بلكه بزرگ ايشان اين كار را كرده است » بخاطر اصلاح ( حال بت پرستان و نجات آنها از گمراهى ) بوده ، و راهنمائى ( كردن آن جماعتى ) باينكه آن بتان نمى توانند كارى انجام دهند و يوسف عليه السلام نيز بخاطر اصلاح ( حال فاميل خود يا ديگران آن كلام را ) فرمود .
توضيح
- در اينكه دروغ از محرمات است بحثى نيست و چنانچه شيخ انصارى رضوان اللَّه عليه فرموده است : حرمت آن بضرورت عقول و اديان و ادلهء اربعه ثابت است ، لكن در دو جهت بحث شده :
يكى اينكه آيا از كبائر است يا نه ، ديگر در ذكر جاهائى كه دروغ جايز است اما در جهت اول چون بحث در آن خارج از وضع ترجمه و توضيح اين روايت است خوددارى مىشود و براى توضيح بيشتر در اين باره خوانندگان محترم بمتاجر شيخ ( ره ) مراجعه فرمايند ، و اما در جهت دوم آنچه از اخبار ( كه پارهء از آنها نيز پس از اين بيايد ) و كلمات فقهاء و دانشمندان استفاده مىشود آنست كه دروغ در سه يا چهار مورد جايز است ، اول : در مورد اضطرار و ناچارى مانند آنكه ضررى بمال يا جان يا آبروى كسى متوجه گردد و براى دفع آن راهى جز دروغ نداشته باشد كه در چنين مورد گذشته از آيات و روايات اجماع قائم است بر جواز دروغ براى دفع آن و مشهور بر آنند كه اگر قدرت بر توريه ( و حقيقت پوشى بطورى كه دروغ هم نگويد ) داشته باشد بايد توريه كند ، زيرا در چنين صورتى اضطرارى بر دروغ ندارد ، دوم در صورتى كه قصد اصلاح و سازش دادن ميانهء دو مسلمان يا دو جمعيت از مسمانان را داشته باشد كه در چنين صورت نيز فقهاى عظام بر طبق رواياتى كه آمده است دروغ را جايز ميدانند ، سوم در مورد حيله و نيرنگ در جنگ با دشمنان كه آن را جايز دانستهاند مانند اينكه به آنها بگويد : فرمانده شما مرد ، يا بگويد : فردا براى ما كمك مىآيد و امثال اينها چهارم - در مورد وعدهء مرد بزن خود كه در اين مورد نيز دروغ را جايز دانستهاند .
و بعضى آن را مقيد بزن تنها نيز نكردهاند بلكه در مطلق خانواده و اهل ايشان ( طبق پارهء از روايات وارده ) جايز ميدانند . و آنچه در توضيح اين روايت اكنون مورد بحث ما است مورد دوم است كه شخص از روى ارادهء اصلاح مرتكب دروغ شود .