است كه متعلق شك موضوع خارجى است . در اينباره چند مثال مىآوريم :
اول . شك دارم كه اين مايع شراب يا سركه ؟ ( شبهه در همين مايع خارجى معين است ) دوم . شك دارم كه آيا اين مايع پاك است يا نجس ؟ ( شبهه در همين اناء خارجى است ) سوم . شك دارم كه آيا شرابى كه در اين اناء بود به سركه مبدل شد يا خير ؟
چهارم . شك دارم كه آيا نهى والد نسبت به ولد و يا امرى وى به شرب توتون تعلق گرفته يا به امر ديگر ؟
پنجم . شك دارم كه آيا اين مادهء خوراكى كه از بازار تهيه كردهام پاك است يا نجس ؟
در مثال اول اصالة البراءة ، در مثال دوم اصالة الطهارة ، در مثال سوم استصحاب خمريت ، در مثال چهارم احتياط و در مثال پنجم قاعدهء سوق المسلمين جارى است .
سه مثال ديگر :
شك دارم كه آيا دفن ميت كافر واجب است يا حرام ؟ ( اصالة التخيير جارى است ) شك دارم كه آيا فلان مايع خارجى حلال است يا حرام ؟ ( اصالة الحليه جارى است ) شك دارم كه آيا اين لحم خارجى مذكى است يا ميته ؟ اصالة عدم التذكية كه از اصول عدميه است جارى مىشود و . . .
شبهه حكميه عبارت است از اينكه متعلق شك مكلف حكم شرعى باشد و وجه تسميهء آن به شبهه حكميه هم همين است ؛ مثلا :
اول . آيا مسواك كردن در اسلام واجب است يا خير ؟
دوم . آيا شرب توتون در اسلام حرام است يا خير ؟
سوم . آيا نماز جمعه در عصر غيبت هم واجب است يا خير ؟
چهارم . آيا در سر چهار فرسخى قصر واجب است يا اتمام ؟
پنجم . آيا عصير عنبى بعد از غليان و قبل از ذهاب ثلثين پاك است يا نجس ؟
مثال اول مربوط به شبهات حكميه وجوبيه است و اصل برائت جارى مىشود .
مثال دوم مربوط به شبهات حكميه تحريميه ، و در نزد اصوليان اصل برائت جارى است . مثال سوم مربوط به شبهات حكميه وجوبيه ، و جاى جريان استصحاب است .
مثال چهارم جاى احتياط و مثال پنجم جاى قاعدهء طهارت است و مثال اصالة التخيير
أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — صفحة 16
مساهمون: الشيخ محمد رضا المظفر
ص١٦