( 1 ) خرّم و آبادان . رسم ايشان چنان است كه هر غريبى كه به شهر ايشان اندر شود و به مزكت ايشان نماز كند ، هر روزى سه بار طعام برند و او را نواخت بسيار كنند مگر مخالفتى كند به مذهب ايشان ؛ ( حدود العالم ) .
43 ) كنده : نام يكى از قبايل عرب كه پيش از اسلام مدّتى بر قسمتى از قبايل عرب حكومت كردهاند . به گفتهء راويان عرب اين قبيله از قبايل عربستان جنوبى يعنى از قحطان بودهاند و پيش از اسلام در غرب حضرموت مستقر شده بودند . قبيلهء كنده نسب خود را به ثور بن عفير بن عدىّ بن حارث از اولاد كهلان بن سبا مىرسانيده است . نام قبيلهء كنده در كتيبههاى قديم عربستان جنوبى ديده نشده بلكه بنا به روايات مورّخين عرب ذكر ايشان از حدود سالهاى قرن چهارم بعد از ميلاد است . اوّلين كسى كه از پادشاهان كنده شهرت يافته ، حجر بن عمر بن معاويه معروف به آكل المراد است ؛ ( مصاحب ) .
44 ) ابن اثير نام جوانى كه زياد بن لبيد شتر او را داغ صدقات نهاد شيطان بن حجر ذكر مىكند و مىگويد « . . . نخستين كسى كه [ زياد ] با او روبرو شد شيطان بن حجر بود . او از او يك ماده شتر جوان گرفت و داغ نشان كرد . بعد معلوم شد كه آن ماده شتر متعلّق به عداء بن حجر ، برادر شيطان بوده نه به خود شيطان ، و حال آنكه عداء بدهكار نبوده ولى برادر او در اين اشتباه متعمّد بود كه آن را نشان داد . نام آن شتر ماده هم شذره بود . » ( كامل ، 2 ، 93 ) .
45 ) حارث بن سراقه : حارث بن سراقه محدّث است . شيخ طوسى او را در زمرهء رجال شيعه آرد و گويد از اصحاب على ( ع ) بود ؛ ( لسان الميزان ، 2 ، به نقل دهخدا ) .
46 ) بطحاء : لقب مكّهء معظّمه است . فرزدق آن را در مطلع قصيدهاى كه در مدح حضرت سيد الساجدين ( ع ) گفته ، به كار برده است :
هذا الّذى تعرف البطحاء وطأته * و البيت يعرفه و الحلّ و الحرم
يعنى ، اين شخص كسى است كه زمين مكّه ( بطحاء ) و خانهء كعبه و حرم و خارج حرم ، او را مىشناسد .
47 ) بريم : جزيرهاى است متعلق به مستعمرهء انگليسى عدن نزديك ساحل جنوب غربى عربستان در دهانهء باب المندب كه سابقا محلّ سوختگيرى كشتيها بود ؛ ( مصاحب ، 1 ) 48 ) بنى أرقم : احتمالا مربوط است به ارقم ، از صحابهء پيغمبر ( ص ) كه در زمان سختى كار آن حضرت و يارانش ، در خانهء خود را در مكّه به روى ايشان باز كرد . اين خانه به نام بيت الارقم يا بيت الاسلام بر تپهء صفا زيارتگاه حاجيان است ؛ ( مصاحب ، 1 ) .
49 ) أبو أيوب انصارى : خالد بن زيد بن كليب نجّارى ، كه بيشتر با كنيهاش مشهور است از صحابهء پيغمبر ( ص ) بود و زمانى كه پيغمبر ( ص ) به مدينه هجرت فرمود پيش از آنكه مسجد و خانهء اختصاصى خودش ساخته شود در خانهء ابو ايّوب منزل گزيد . ابو ايّوب در همهء غزوات پيامبر شركت كرد و در فتح مصر زير فرمان عمرو بن عاص خدمت كرد . بعدها از طرف على ( ع ) مأمور حكومت مدينه شد . امّا وقتى كه بسر بن أرطاة با سه هزار مرد جنگى كه