( 1 ) 581 ) صحبت امام ( ع ) با عبد اللّه بن الكوّا . در اخبار الطوال موجود است . [ 70 ]
582 ) اين مطلب نمىتواند صحيح باشد چرا كه خود مؤلّف چند صفحه بعد در لشكرآرايى خوارج عبد اللّه بن الكوّا را سردار پيادگان معرفى مىكند . [ 71 ]
583 ) عبد اللّه بن وهب راسبى : « . . . او را ذو الثفنات مىگفتند ، ثفنه پينهء زانو و پا و سينه شتر است كه از نشستن بر زمين حاصل مىشود و در اينجا داغ پيشانى مىباشد كه از فزونى سجود و شدّت عبادت پديد مىآيد » ( طبرى ، 6 ، 2597 ؛ كامل ، 4 ، 133 ) .
584 ) در مورد انتخاب عبد اللّه بن وهب به امامت خوارج آمده كه « . . . پس ، از يزيد بن حصين كه از پارسايان ايشان بود خواستند كه امارت را بپذيرد ، او از قبول آن امتناع كرد ، پس از آن از ابن أبى أوفى عبسى تقاضاى قبول امارت كردند ، وى نيز امتناع كرد . پس ، اين كار را بر عبد اللّه بن وهب راسبى عرضه كردند ، گفت : مىپذيرم و به خدا سوگند كه اين امر را نه براى علاقه به دنيا يا فرار از مرگ مىپذيرم ، بلكه به سبب اجر عظيمى كه انتظار آن را دارم ، اين كار را قبول مىكنم . . . » ( أخبار الطوال ، 225 ) .
585 ) نهروان : از بلاد اقليم سوم ، طول آن يج - له [ 13 درجه و 35 دقيقه ] و عرض آن لج - يه [ 33 درجه و 15 دقيقه ] ، شهر كوچكى است در چهار فرسخى بغداد . در چهار فرسخى دجله است ؛ ( تقويم البلدان ، 344 ) . . . و آنجا جايهايى است كى خسروان كردهاند ؛ ( حدود العالم ، 153 ) . « . . . شهرى بر دو كرانهء رودخانه ، حاجيان بر اين كرانه فرود مىآيند » ( احسن التقاسيم . . . ، 1 ، 167 ) .
586 ) امام على ( ع ) غير از اين نامه ، خطبههاى مفصل و روشنگرانهاى در جهت تنبّه و پشيمانى خوارج ايراد فرمودهاند . [ 72 ]
587 ) در مورد كارهاى غير شرعى و كارهاى نامتناسب خوارج در تجارب السّلف آمده كه « . . . مثلا گاه زهد و تنسك مىورزيدند تا حدّى كه مردى ديد كه رطبى از درخت بيفتاد ، برگرفت و بر دهان نهاد ، با او گفتند اين رطب مغصوب است ، از دهان بينداخت ، و گاه بندگان خداى را مىكشتند بى هيچ موجبى و اموال ايشان غارت مىكردند و عورات را به بردگى مىگرفتند . . . » ( تجارب السّلف ، 50 ) [ 73 ] 588 ) بودن شبث بن ربعىّ در لشكر على ( ع ) مورد ترديد بعضى از مورّخين است چرا كه طبرى و ابن اثير معقل بن قيس رياحى را فرمانده ميسره لشكر على ( ع ) مىدانند ؛ ( طبرى ، 66 ، 2610 ؛ كامل ، 4 ، 147 ) . و در تاريخ يعقوبى مىخوانيم كه شبث يكى از سرداران خوارج بود ؛ ( تاريخ يعقوبى ، 2 ، 93 ) .
589 ) حرقوص بن زهير : ابن سعد بن زهير السعدى العنبرى ، صحابى است و در خلافت عمر با
هامش
[ ( 70 ) ] رك : اخبار الطوال ، 231 به بعد .
[ ( 71 ) ] در اين مورد نيز رك : ناسخ التواريخ ، 3 ، 598 .
[ ( 72 ) ] در اين مورد رك : شرح فيض الاسلام ، خطبهء 121 ، خطبهء 125 ، خطبهء 176 .
[ ( 73 ) ] نيز رك : كامل ، 4 ، 142 .