( 1 ) « . . . من از جاى قبيلهء خود بيرون آمدم در حالى كه يا ظالمم يا مظلوم ، و يا گردنكش و يا رنج برده ، و من خدا را به ياد كسى كه اين نامهام به او مىرسد ، مىآورم تا زود نزدم آيد .
اگر روشم درست بود ، كمكم نمايد ، و اگر كردارم را درست ندانست . . . » ولى باز ابو موسى مانع بسيج كوفيان شده و امام آخر سر مالك اشتر را براى خاتمه دادن به كارها و بسيج مردم براى جهاد به كوفه فرستاده است ؛ ( شرح ابن ابى الحديد ، 14 ، 8 به بعد ، به نقل ترجمهء گويا و . . . ) [ 8 ] .
420 ) در مورد كارشكنى ابو موسى به بسيج كوفيان جهت پيوستن به امام ( ع ) دينورى گويد . . . [ ابو موسى ] گفت : اى اهل كوفه ، مرا اطاعت كنيد تا پناهگاه عرب گرديد . اى مردم ، چون فتنه رو مىآورد ، با شكّ و شبهه همراه است و چون بگذرد ، حقيقتش معلوم مىگردد .
اين فتنه تفرقه اندازى است كه معلوم نيست از كجا سرچشمه مىگيرد . شمشيرها را نيام كنيد و سرنيزهها را برآوريد و در خانههاى خود بنشينيد . اى مردم ، هر كه در اين فتنه به خواب باشد به از بيدارى است و هر كه بيدار باشد ، به از كسى است كه در حركت و كوشش است . . . ( اخبار الطوال ، 159 ) . اينكه ابو موسى مانع از كمك به امير المؤمنين على ( ع ) مىشود و مىگويد كه در اين « فتنه » شركت نكنيد اشاره به فرمايش پيغمبر ( ص ) است كه به شخص ابو موسى فرموده بود كه پس از من فتنهاى خواهد بود [ جريان جنگ صفّين و حكميّت عمرو عاص و ابو موسى ] كه تو در آن به خواب باشى بهتر است از اينكه بيدار باشى ، و تو در آن نشسته و بر كنار باشى بهتر است از اينكه دونده و كوشا باشى . [ 9 ] و در طبرى در مورد نقش منافقانهء أبو موسى آمده . . . مردم جهت مشورت پيش أبو موسى آمدند ، گفت : راه آخرت اين است كه بمانيد و راه دنيا اين است كه حركت كنيد ، خودتان دانيد ؛ [ 10 ] ( طبرى ، 6 ، 3393 ) .
421 ) ظاهرا اين خطبه در نهج البلاغه ضبط نشده است .
422 ) ابن اثير پيشنهاد طرح شبيخون را از قول زبير بن عوّام ذكر مىكند ؛ ( كامل ، 3 ، 262 ) .
423 ) خواندمير در مورد نقش احنف بن قيس در جنگ جمل چنين مىگويد . . . و حال آنكه احنف با شش هزار كس از مردم قبيله و توابع خود در اين مكان [ وادى السّباع ] نشسته ، انتظار مىكشيد كه هر يك از آن دو فريق كه غالب شوند ، بديشان پيوندد و . . . ؛ [ 11 ]
( حبيب السّير ، 1 ، 532 ) . ولى به طورى كه در خود متن و ديگر كتب معتبر ( شرح ابن ابى الحديد ، 2 ، 249 ؛ دايرة المعارف فريد و جدى ، 3 ، 635 ؛ اسد الغابه ، 1 ، 55 ) آمده أحنف بن قيس طبق دستور خود امام ( ع ) از جنگ جمل كنارهگيرى كرده و بعد از جنگ جمل در كوفه با اعيان و اشراف بصره خدمت امام رسيده و در صفّين يكى از سرداران آن حضرت بوده ، و وى آخرين كسى است كه در جريان حكميّت دست ابو موسى اشعرى را
هامش
[ ( 8 ) ] و نيز رك : 6 ، 2400 ؛ ناسخ التواريخ ، 3 ، 34 - 37 .
[ ( 9 ) ] رك : ترجمهء الغارات ، 348 .
[ ( 10 ) ] نيز رك : حبيب السير ، 1 ، 538 ؛ ناسخ التواريخ ، 3 ، 3938 .
[ ( 11 ) ] نيز رك : طبرى ، 6 ، 2423 .