دو گونه است :
1 . اجماع قولى و آن عبارت است از اينكه تمامى دانشمندان اسلام بر امرى از امور دينيه اتفاقنظر پيدا كنند و طبق آن فتوا دهند .
2 . اجماع عملى و آن عبارت است از اينكه تمام مسلمانان عملا امرى را انجام دهند و يا ترك نمايند پس سيره نوعى از اجماع است ، بلكه سيرهء مسلمين عالىترين نوع اجماعات است ؛ زيرا در اجماعات قولى تنها اتفاقنظر دانشمندان امت است بر حكمى از احكام دين آنهم فقط قولا ، ولى در سيرهء متشرعه و يا اجماع عملى اولا اتفاقنظر همهء امت است و ثانيا عملى است كه بالاتر از قول است ، حال سيرهء متشرعه بر چهار قسم است :
1 . سيرههايى كه يقينا به زمان معصوم مىرسد و خود معصوم هم عامل به آن بوده نظير آنچه از شيخ طوسى نقل شده كه مسلمين در جميع اعصار و قرون از زمان پيامبر و زمان ائمه عليهم السّلام الى يومنا هذا به خبر ثقه اعتماد مىكردند .
2 . سيرههايى كه يقينا به زمان معصوم مىرسد و خود معصوم عامل به آن نبوده ، ولى امضا نموده است نظير آنچه شيخ انصارى در رسائل ( ص 203 ) آورد : فان سيرة المسلمين من اول الشريعة بل فى كل شريعة على عدم الالتزام و الالزام به ترك ما يحتمل ورود النهى عنه من الشارع بعد الفحص و عدم الوجدان .
3 . سيرههايى كه يقين داريم كه بعد از عصر معصومين عليهم السّلام پيدا شده و به دوران معصوم منتهى نمىشود ( سيرههاى مستحدثه ) مثل نوع عادتهايى كه امروزه در كشورهاى اسلامى كموبيش رايج است و منشأ اسلامى و دينى ندارد ، بلكه خلاف دين است .
4 . سيرههايى كه مشكوك است و نمىدانيم كه آيا به دوران معصوم مىرسد و در مرأى و مسمع امام عليه السّلام بوده يا خير ؟
سؤال : از اين اقسام اربعه كداميك حجيت دارند ؟
جواب : اگر سيرهء مسلمين از نوع اول و دوم باشد بلااشكال حجيت دارد و كاشف از موافقت معصوم است و همانطور كه اجماع قولى به تنهايى كاشف از رأى معصوم
أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — صفحة 278
مساهمون: الشيخ محمد رضا المظفر
ص٢٧٨