درازتر و شهرهايشان آبادتر و آثارشان مهمتر بود ، و لكن صداهايشان خاموش شده و ديگر سخن نميگويند ، و بادهايشان خوابيده كبر و غرورشان از بين رفته و بدنهايشان پوسيده و شهرهايشان خالى مانده ، و آثار آنها محو و ناپيدا شده ، قصرهاى مرتفع و ساختمانهاى استوار و فرشهاى گسترده را بسنگهاى محكم و قبرها و لحدها تبديل نمودند ، آن قبرهائى كه به كلى ويران شده ، و ساختمان آنها با خاك بلند شده ، آن قبرها بهم نزديكست ، ولى ساكنين آنها غريب و تنهايند ، دستهء از آنها ترسان و هراسانند و دستهء ديگر به ظاهر راحتند ، ولى در حقيقت بزحمات زيادى مبتلايند ، بقبرهاى خود انس نميگيرند و بديدار يك ديگر نميروند با قرب جوارشان و با اينكه همسايه هستند ، و تصور كنيد كه شما رفتهايد جايى كه ايشان رفتهاند و آن قبرها شما را گرو گرفته ، و آن امانتگاه شما را در آغوش دارد ، پس اى فريفتگان دنيا چگونه خواهد بود حال شما اگر قبر و عالم برزخ بپايان رسد ، و مردگان را از قبرها براى رسيدگى به حساب بيرون آورند :
هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ
« 1 » در روز قيامت هر كسى جزاء اعمال نيك و بدى كه پيش از اين كرده خواهد ديد و همه بسوى خدا كه مالك به حق و مولاى حقيقى ايشانست باز گرديده ميشوند و خدايان باطل را كه شريك خدا ميدانستند و بشفاعتشان چشم داشتند نابود شود .
أبو هذيل وارد شد بر خانهء مأمون و گفت اين خانه محل سكونت مردمان پيش از تو بود كه سلطنت داشتند و الحال آثار آنها كهنه شده و عمرهايشان قطع گرديده ، پس با سعادت كسيست كه از گذشتگان عبرت بگيرد .
هامش
( 1 ) . 29 - يونس