توبه ننمود و استغفار نكرد گناه بر گناهش افزوده گردد و سياهى بر سياهى قلبش زياد شود بطورى كه همه قلب او را فرا گيرد پس ميميرد با گناه زياد و قلبى تاريك ، چنان كه ميفرمايد خداى تعالى در بارهء آنان :
بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ
« 1 » بلكه ظلمت و بدكاريهايشان بر دلهاى آنها غلبه كرده .
و عاقل كسى است كه خود را فرض مىكند كه فوت شده و از خداوند رجعت به دنيا را سؤال كرده و خداوند اجابتش فرموده و به دنيا بازگشته پس جد و جهد و كوشش مينمايد در عبادت و توبه و ترك معصيت .
و گفتهاند كه مراد از معنى آيهء :
وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
« 2 » اينست كه يعنى : بچشانيم كافران را ضرر مال و مصيبت اهل و فرزند و بيمارى بدن ، و عذاب بزرگ كه عذاب جهنم باشد معذبشان نكنيم باشد كه دست از كفر بردارند و بسوى ما باز گردند و توبه نمايند از گناهان خود ، و معلوم است كه اين مطلب در دنيا است ( زيرا در دنيا جهنم نيست و در قيامت توبهاى قبول نميشود ) و وحى فرمود خداوند بداود عليه السلام كه : بترس از اينكه تو را قبض روح نمايم و تو مغرور باشى و بدون توبه از دنيا به روى .
و مرويست كه : كلماتى كه خداوند بآدم فرمود ( و آدم آنها را گفت ) و توبهء او را قبول نمود اين جمله بود
رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ
« 3 » پروردگارا ظلم كرديم بر نفس خود و اگر تو ما را نبخشى و بما رحم نكنى از جملهء زيانكاران خواهيم بود .
و روايت شده كه آدم و حوا ديدند بدرب بهشت نوشته بود : محمّد
هامش
( 1 ) . 13 - التطفيف
( 2 ) . 20 - السجده
( 3 ) . 22 - اعراف