سپاه خليفه به نام دواتدار كوچك توانست با چند تن از سپاهيان جان سالم از معركه بدر برد « 1 » .
نبرد نهائى بغداد نسبتا به سرعت پايان يافت ، پس از يك محاصرهء پنجاه روزه ، وزيران المستعصم براى او روشن كردند ، كه تسليم شهر تنها راه چاره است . سپاه خليفه نابود شده بود و شاهان ديگر مسلمان نيز به خاطر اختلافات ديرين به يارى خليفه نشتافتند . پايتخت عباسيان در روز يكشنبه 4 صفر سال 656 به دست هلاكو افتاد « 2 » . اگرچه خان مغول وعده داده بود ، كه جان علماء ، اعقاب حضرت على ( ع ) « 3 » و كسانى را كه مسلّح نبودند ، از هرگونه آسيبى حفظ كند « 4 » ، اما نتوانست به وعدهء خود وفا نمايد . شهر بغداد طعمهء غارت شد « 5 » . ده روز پس از فتح شهر خليفه را نيز ، كه خزانهء خود را تسليم كرده بود ، به قتل رساندند . مطالبى كه دربارهء نحوهء قتل وى ذكر شده ، گوناگون است « 6 » . بيشتر بستگان وى نيز به همين سرنوشت دچار گشتند ، تنها برخى از آنان توانستند به مصر بگريزند ، كه البته در مورد اصالت بستگى بعضى از آنها با خليفه مىتوان شك كرد . در
هامش
( 1 ) - وصاف / هامر ج 1 : 65 ص ب .
( 2 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 298 . - دربارهء « دواتدار كوچك » ر ك : جوينى ج 3 : 452 - 449 . - دربارهء محاصره و فتح بغداد ر ك :Guy Le Strange : Bagdad during the Abbasid Caliphate , London 1924 , P . 340 - 345 ; Josef de Somogyi : Ad - Dahabi's Tarih al - Islam as an authority on the Mongol invasion of the Caliphate , in , " Journal of the Royal Asiatic Society " 1936 , P . 595 - 604 .( 3 ) - دربارهء سهم نصير الدين طوسى در فتح بغداد ر ك :Strothmann 24 ff .( 4 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 282 ص ب .
( 5 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 306 - 300 ؛ وصاف / هامر ج 1 : 79 - 74 ؛; Bar Hebraeus 503 - 506ابو الفرج 481 - 471 ؛ ابن فوطى 330 - 323 ؛; Malachias 28 ; Zyriak 487 - 491 ; Kart lis chovreba l 385 f . ; Pachymeres I 129 ; Mhitar / Brosset 107 ; Vartan 291 .ابو الفدا ج 4 : 554 - 550 ؛ مستوفى 371 ، 580 ؛ ميرخواند ج 5 : 76 - 71 ؛ دربارهء فتح بغداد ر ك : عزاوى 41 - 38 ؛; Ohsson III 204 - 254 ; Howorth III 121 - 130( 6 ) - گزارشVartan 291حاكى از اينكه هلاكو شخصا او را كشته است ، صحيح نيست .