گذشته از ساخت مساجد و بناهاى ديگر ، شهرسازى از دورانهاى نخستين توجه فرمانروايان مغول را به خود جلب كرد . اوكتاى فرمان داد كه بسيارى از شهرها را ، كه در زمان چنگيز خان طعمهء آتش شده بود « 1 » ، چون بخارا « 2 » ، هرات « 3 » ، گنجه « 4 » ، ترمذ « 5 » ، و نيشاپور « 6 » دوباره بسازند .
در دوران فرمانروائى اباقا شهر بغداد نيز به همت جوينى وزير دوباره ساخته شد « 7 » . اين ايلخان به تعمير شهرهاى ديگر نيز كه از جنگهاى سالهاى 617 تا 620 ه . ق . هنوز ويران بود ، همت گمارد « 8 » . اما هنگامى كه ابن بطوطه به بلخ و مرو رسيد ، اين شهرها مخروبهاى بيش نبود « 9 » .
گذشته از آن شهرهاى تازه بنا گرديد . قاآنها قراقورم « 10 » كه به روايت ويلهلم فنروبروك شهر كوچكى بود « 11 » ، و شهرهاى ديگرى چون اومول « 12 » را ساختند . ايلخانان نخست شهرهاى چادرى مىساختند ، چون شهرى كه در نزديكى التاغ و در دشت مغان برپا شده بود ، و بهطورى كه رشيد الدين اشاره مىكند « 13 » ، اين شهرها پس از مدتى نابود مىشد . اما محلههائى كه طبق سبك معمارى ايران در كنار شهرها ساخته مىشد ، چون غازانيه ، كه به فرمان غازان در نزديكى تبريز ساخته شد « 14 » ، محكمتر بود . اين محلات معمولا به دست متجاوزان و با اعمال زور ويران مىشد ، چون ربع رشيدى كه به فرمان رشيد الدين وزير در تبريز بنا شد و پس از قتل او ويران گرديد « 15 » .
هامش
( 1 ) - ميرخواند ج 5 : 45 .
( 2 ) - ميرخواند / يوبرت 113 .
( 3 ) - ميرخواند ج 5 : 45 ؛ ابو القاضى ج 1 : 140 .
( 4 ) -Zyriak 215 f .( 5 ) - ابن بطوطه ج 3 : 26 ، 57 .
( 6 ) - ابن بطوطه ج 3 : 63 .
( 7 ) - ابن بطوطه ج 3 : 83 .
( 8 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 183 .
( 9 ) - ابن بطوطه ج 3 : 58 ، 63 .
( 10 ) - جوينى ج 1 : 169 ص ب ، 192 ؛ ميرخواند ج 5 : 45 ؛ ابو القاضى ج 1 : 139 ص ب .
( 11 ) -W . v . Rubruck / Wyngaert 285 f .( 12 ) -Bretschneider , Med . Res . II 427 ; Carpini / Wyngaert 54( 13 ) - رشيد الدين / وين 329 چ ص ب . - ر ك عمرى / قسطنطنيه 63 ر ، 64 ر .
( 14 ) - وصاف / بمبئى 385 - 382 . - ر ك : رشيد الدين / وين 262 ر ، 265 ر ؛ ميرخواند ج 5 : 133 ؛ عمرى / قسطنطنيه 64 ر .
( 15 ) - ميرخواند ج 5 : 144 ؛ ر ك : كاشانى 79 ر و چ .