مراكز بازرگانى شرق بودهاند و بادغيس به علت صادرات پسته شهرت داشته است « 1 » .
ماهروبان واقع در فارس پارچههاى كتانى صادر مىكرد « 2 » ، و كوتم در كنار بحر خزر مركز معاملهء گوسفندهائى بود ، كه از گرگان ، طبرستان و شيروان جمعآورى مىشد « 3 » .
در كرخ ، كه در شمال بغداد واقع و سكنهء آن بيشتر يهودى بود ، معاملهء كاغذ ، لباس و ابريشم رواج كامل يافت « 4 » . خوارزم برده ، اسب ، باز ، پوست ، رنگ و ميوه صادر مىكرد « 5 » .
همين اثر دربارهء بازرگانى خارجى نيز اطلاعات اجمالى در اختيار ما مىگذارد .
شايد اين اخبار باتوجه به وضع ثابت اقتصادى قلمرو ايلخانان براى تمام دوران سلطنت آنان معتبر باشد .
مواد غذائى ، كه از ايران صادر مىشد از جمله صيفى و گوجهء خشك خوارزم « 6 » و اصفهان « 7 » تا به چين و هندوستان مىرسيد ؛ قهستان شرقى اسب به هندوستان صادر مىكرد « 8 » . از هندوستان فيل « 9 » ، ادويه ، جواهر ، مرواريد ، پارچههاى زربفت ، عاج و اجناس ديگر بهخصوص از راه هرمز و قيس ، كه در تجارت هندوستان داراى اهميت خاصى بودند ، به ايران وارد مىشد « 10 » .
روابط بازرگانى با چين به سبب ارتباط خاص ايلخانان با شاهان آن سامان وضع مخصوص داشت ، و به اين سبب برخى از اجناس بخصوص ابريشم ، بىآنكه دادوستد واقعى وجود داشته باشد ، از چين به ايران مىرسيد « 11 » ، اما بازرگانان چينى با كشتى گاهگاه تا بغداد نيز رفتهاند « 12 » .
هامش
( 1 ) - حمد اللّه ج 1 : 153 .
( 2 ) - حمد اللّه ج 1 : 131 .
( 3 ) - حمد اللّه ج 1 : 163 .
( 4 ) - قزوينى ج 2 : 298 .
( 5 ) - قزوينى ج 2 : 353 .
( 6 ) - ابن بطوطه ج 3 : 15 ، 21 .
( 7 ) - حمد اللّه ج 1 : 49 .
( 8 ) -Polo / Lemke 90؛ عمرى / كاترمر 184 .
( 9 ) - رشيد الدين / وين 301 چ .
( 10 ) -Heyd II 133 - 140 ; Polo / lemke 100( 11 ) - وصاف / بمبئى 506 .
( 12 ) - مفضل ج 2 : 624 .