مىداد ، صدمهء بسيار ديد . احمد « 1 » و پس از او غازان « 2 » كوشش فراوان كردهاند - بى آنكه توفيق يابند - تا به دادوستد با آن كشور رونقى دهند و از دادن هيچگونه وعدهاى به بازرگانان مصرى فروگذار نكردند . اما چون كرارا بازرگانان مصرى را در بين النهرين به تهمت آنكه جاسوسى كردهاند ، كشته بودند « 3 » ، لذا مصريان به اين وعدهها چندان اعتمادى نداشتند . ناگفته نماند ، كه بازرگانان مصرى در دوران زمامدارى ترمه شيرين بود ، كه اجازهء ورود به ماوراء النهر را يافتند « 4 » .
تصور نمىرود ، كه غازان - صرفنظر از برقرارى امنيت در جادهها - براى گسترش و رونق بازرگانى كوشش فراوان كرده باشد . او به دلائل دينى بهرهء مؤسسات اعتباراتى را تقليل داد و حتى در شعبان 698 رباخوارى را يكسره ممنوع كرد « 5 » . از آن گذشته در تعيين قيمتها دخالت كرد و فرمان داد تا به دفاتر محاسبات بازرگانان رسيدگى دقيق كنند « 6 » . در مورد چگونگى قيمتها اطلاع دقيقى در دست نداريم . تنها گاهگاه در زمينهء گرانى فوق العاده اخبارى به ما رسيده است . اينطور به نظر مىآيد ، كه دخالت غازان در امور بازرگانى زيانى وارد نياورد ، و در دوران زمامدارى الجايتو دادوستد رونق فراوان يافت « 7 » . غازان از اجحاف دستههاى چپاولگر و نيز اطرافيان شاهزادگان ، كه در بازارها براى خود عوارضى وضع مىكردند و اين عوارض را با زور دريافت مىنمودند ، جلوگيرى كرد ، و اين خود شرايط مساعدى براى گسترش بازرگانى ايجاد مىنمود « 8 » .
حمد اللّه مستوفى دربارهء بازرگانى داخلى قلمرو ايلخانان خصوصا در مورد دوران اخير سلطنت اين خاندان بهطور سطحى اطلاعاتى به ما مىدهد . در اثر حمد اللّه مىخوانيم ، كه كازرون در فارس « 9 » ، ترشيز « 10 » در قهستان ( و گذشته از آن مرو در ماوراء النهر ) « 11 »
هامش
( 1 ) -Bar Hebraeus 549؛ مفضل ج 2 : 506 ص ب .
( 2 ) - ميرخواند ج 5 : 120 .
( 3 ) - مفضل ج 2 : 507 .
( 4 ) - عمرى / كاترمر 238 .
( 5 ) - رشيد الدين / وين 319 چ تا 321 ر ؛ وصاف / بمبئى 345 .
( 6 ) - وصاف / بمبئى 344 ص ب .
( 7 ) - ميرخواند ج 5 : 127 .
( 8 ) - رشيد الدين / وين 332 ر تا 333 ر .
( 9 ) - حمد اللّه ج 1 : 126 .
( 10 ) - حمد اللّه ج 1 : 143 .
( 11 ) - حمد اللّه ج 1 : 157 .