ياسا و مكمل آن را محترم شمرند « 1 » . اما منكو فرامين توراكينا را به شرطى پذيرفت ، كه آنها را قبلا بررسى كنند « 2 » . ايلخانان نيز ياسا را پايه و اساس رفتار خود قرار دادند « 3 » .
مغولان در سال 694 ه . ق . به آن جهت در برابر گيخاتو شورش كردند ، كه « از طريق ياسا منحرف شده است » « 4 » .
اوكتاى از جغتاى كه مىخواست با مسلمانان نيز طبق قوانين ياسا عمل نمايد ، جلوگيرى كرد « 5 » و منكو دستگاهى خاص تحتنظر عماد الدوله براى رسيدگى به امور مسلمانان تشكيل داد « 6 » ، و اين دستگاه احتمالا در مرحلهء نهائى در مورد مسائل حقوقى اتخاذ تصميم مىكرده است . به اين ترتيب حقوق هرقوم ، لااقل ظاهرا ، محفوظ مىماند « 7 » .
وجود دو حقوق در زمان هلاكو ، كه خود به كرّات به ياسا استناد مىكرد « 8 » و جانشينان وى ، ديده مىشود . سعد الدوله وزير يهودى ارغون اعتبار حقوق مذهبى ( شرع ) و حقوق عرف را در مورد مسلمانان تأييد كرد « 9 » .
چون غازان و بسيارى از مغولان در سال 694 ه . ق . به دين اسلام تشرف يافتند ، اين وضع تغيير كرد . در اين هنگام مراعات دستورات شرع براى مسلمانان ضرورى بود و غازان مىكوشيد ، تا دستوراتى را كه در زمينهء زندگى روزمره وجود داشت ، جمعآورى كند و پس از ملاحظه آنها را به صورت كتاب قانون ( دستور ) تدوين نمايد « 10 » .
اطلاعى در دست نيست ، كه اين كوشش غازان تا چه حد به نتيجه رسيده است .
الجايتو قوانين برادرش و به اين ترتيب دستورات او را در زمينهء اعتبار شرع تأييد -
هامش
( 1 ) - ر ك : رشيد الدين / بلوشه 247 ؛ جوينى ج 1 : 210 ص ب ؛ ميرخواند ج 5 : 53 .
( 2 ) - ر ك : جوينى ج 3 : 3 ، 30 ؛ رشيد الدين / بلوشه ج 2 : 310 ص ب .
( 3 ) - ميرخواند ج 5 : 83 ؛ وصاف / هامر ج 1 : 215 ؛ كاشانى 66 چ .
( 4 ) - وصاف / بمبئى 284 ؛Bar Hebraeus 584 f .( 5 ) - ر ك : رشيد الدين / بلوشه ج 2 : 62 ؛ خواندمير / دفرمىa62 .
( 6 ) - جوينى ج 3 : 34 ص ب .
( 7 ) - ر ك : مثلا ابن فوطى 374 ، 405 ص ب .
( 8 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 :
140 ؛Vartan 307( 9 ) - ميرخواند ج 5 : 105 ؛ رشيد الدين / وين 291 ر .
( 10 ) - رشيد الدين / وين 313 ر .