صندوق ريخته مىشد ، و يا آنكه آن را به نسبت ماليات دريافتى از شهر و روستا ميان اين صندوق و صندوق ماليات دولت تقسيم مىكردند « 1 » . احتمال مىرود كه درآمد حاصله از جزيه را به اين صندوق مىريختند ، چه نام هردو يكسان است ، و نمىتوان گفت ، كه صندوق املاك سلطنتى تا چه اندازه تحت نظارت صاحب ديوان بوده است . بىترديد طرز فكر ايلخان در اين مورد تأثير فراوان داشته است . در موارد لازم درآمد املاك سلطنتى به مصرف مخارج دولت مىرسيده است ، همانگونه كه درآمد دولت را در صورت لزوم براى مخارج دربار صرف مىكردند . اما بىترديد اينطور پيشبينى شده بود ، كه درآمد املاك سلطنتى بيشتر صرف مخارج دربار شود . نمىتوان تعيين كرد ، كه آيا محاسبهء املاك سلطنتى ، آنطور كه از طرف گيخاتو « 2 » در سال 690 ه . ق . و از طرف غازان « 3 » در سال 699 ه . ق . در فارس به عمل آمد ، موجب تفكيك درآمد ميان املاك اختصاصى و املاك دولت بوده است يا نه ؟ .
بههرحال املاك سلطنتى نهتنها به همسران ، برادران و پسران ايلخانان بهعنوان سيورغاتميش داده مىشد « 4 » ، بلكه آن را همچنين بهعنوان مواجب و يا پاداش در اختيار صاحبمنصبان دولت ، سرداران و سپاهيان مىگذاشتند . يكى از شعب ديوان امور مربوط به اينگونه املاك را اداره مىكرد « 5 » . طبق گزارش منابع اينگونه اقطاعات در اغلب و يا بهتر بگوئيم در تمام ايالات مملكت وجود داشت . اما اين نوع املاك در آسياى صغير « 6 » ، ارمنستان « 7 » ، گرجستان « 8 » ، شيروان « 9 » ، بين النهرين « 10 » ، قزوين « 11 » ، شوشتر « 12 » و خراسان « 13 »
هامش
( 1 ) - ر ك : حمد اللّه ج 1 : 113 .
( 2 ) - وصاف / هامر ج 1 : 110 ؛ وصاف / بمبئى 265 .
( 3 ) - وصاف / بمبئى 405 .
( 4 ) - رشيد الدين / وين 250 ر ، 275 ج ؛Vladimircov , Obsc . stroj 115 f .( 5 ) -Vladimircov , Obsc . stroj 115( 6 ) - مفضل ج 2 : 403 ؛ وصاف / بمبئى 265 ؛ كاشانى 83 چ تا 86 ر ؛ مفضل ج 3 : 247 ص ب .
( 7 ) -Camcean / Klaproth 295( 8 ) -Kartlis chovreba I 420( 9 ) - حمد اللّه ج 1 : 92 .
( 10 ) - رشيد الدين / وين 215 چ ؛ مفضل ج 3 : 211 .
( 11 ) -Bar Hebraeus 591( 12 ) - كاشانى 126 چ تا 129 ر .
( 13 ) - وصاف / هامر ج 1 : 240 ، 242 ، 257 .