705 ه . ق . فرمان داد تا موجبات منع فرار از روستاها را فراهم آورند « 1 » ، اما به زودى بىنظمى ديرينه بار ديگر خودنمائى كرد : در سال 711 ه . ق . سعد الدين صاحب ديوان به خاطر اختلاس مبلغ 000 ر 300 دينار دستگير شد « 2 » و در سال مرگ الجايتو سردار يساول به زور در خراسان 000 ر 300 و در هرات 000 ر 50 دينار ماليات اضافى گرفت « 3 » .
منع مأموران از تعدى مالياتى بههيچوجه مفيد واقع نگرديده بود ، و معافيت مالياتى نمىتوانست اين نوع زيانها را جبران كند « 4 » .
در سالهاى نخست سلطنت ابو سعيد به سبب مجادلهء متنفذين محلى و بىتوجهى مالكان به كشاورزى و چپاول روستائيان ، كه به زحمت مىتوانستند شكم خود را سير كنند « 5 » ، و حملات مخرب غارتگرانى كه جلوگيرى از آنان ديگر ميسر نبود ، فارس به شكل ويرانهاى درآمد . وزير غياث الدين فرزند رشيد الدين كوشيد تا با تقسيم بذر و اعطاى زمين به روستائيان « 6 » از خرابى اوضاع جلوگيرى كند « 7 » ، اما اين تدبيرها در هرج - ومرج عمومى آن زمان و نيز به سبب اغتشاش در نظام آبيارى ديگر مؤثر نيفتاد « 8 » .
در اين شرايط درآمد مالياتى به سرعت تنزل كرد ، و از ميزان پيش از حملهء مغولان بسيار كمتر شد « 9 » . ميزان درآمد مالياتى در 736 ه . ق . كمتر از نصف ماليات زمان غازان بود « 10 » ، و پيشآمدهائى كه پس از مرگ ابو سعيد رخ داد ، اين كاهش را سريعتر كرد .
صورت درآمد مالياتى قلمرو ايلخانان در سال 736 ه . ق .
ارّان و موغان : 000 ر 303 دينار ( نو ؟ ) پيش از آن در عصر سلطنت ملكشاه و غيره
هامش
( 1 ) - وصاف / بمبئى 507 .
( 2 ) - وصاف / بمبئى 538 .
( 3 ) - وصاف / بمبئى 620 ؛ زمجىc493 .
( 4 ) - وصاف / بمبئى 634 .
( 5 ) - وصاف / بمبئى 631 .
( 6 ) - وصاف / بمبئى 633 ص ب .
( 7 ) - حافظابرو 45 چ .
( 8 ) - زمجىc498 .
( 9 ) - حمد اللّه ج 1 :
100 ، 102 ، 107 .
( 10 ) - حمد اللّه ج 1 : 27 .