مال الاجارهء اين زمينها ، خود روستائيان را به پذيرفتن چنين زمينهائى تشويق مىكرد .
سال نخست معاف از ماليات بود ، و در سال دوم يك سوم از حقوق متداول به دولت پرداخت مىگرديد . ميزان مبلغ پرداختى در سال سوم نسبت به خوبى يا بدى زمين طبقهبندى مىشد . چنانچه زمين حاصلخيز بود ، سه چهارم ، و در مورد زمينهاى متوسط دو سوم و براى زمينهاى كمحاصل نيمى از مقدار متداول به دولت مىرسيد . پرداخت تمام ماليات متداول براى سال چهارم پيشبينى شده بود « 1 » . از تمام روستائيان خواسته مىشد ، تا آن اندازه كه مىتوانند ، كشتوكار خود را توسعه دهند ، و چنانچه احيانا مالك قانونى زمينهاى متروك پيدا مىشد ، در اين صورت مىبايست بر پايهء شريعت ، طرفين با هم توافق كنند . محصولات زمينهائى كه جزء يورت اقوام مغول بود ، مىبايست نصف گردد ، كه نيمى از آن به دولت تعلق مىگرفت « 2 » . به منظور اجراء صحيح اين قانون « ديوان خالصات » تأسيس يافت ، كه با ديوان و ادارهء ثبت املاك همكارى نزديك داشت .
در ايالات ملازمان مسئول نظارت در تقسيم املاك بودند . « ديوان خالصات » هردو سال يك بار موظف بود به اوضاع رسيدگى كند « 3 » .
با صدور اين قوانين تا حدى امنيت در روستاها برقرار شد . اسكان به سرعت عملى مىشد « 4 » . ارزش زمينها و بناهاى كشاورزى ظاهرا به ده برابر رسيد . بار ديگر وصول ماليات به صندوق دولت مرتب شد و وضع مالى دولت به طرز بىسابقهاى بهبود يافت « 5 » .
مرگ ناگهانى غازان در سال 703 ه . ق . از تحقق بسيارى از اصلاحات او جلوگيرى كرد . فرمانروا در بستر مرگ صريحا حفظ نظام مالياتى خود را توصيه كرد « 6 » ، و الجايتو اعلام نمود ، كه برنامههاى برادرش را دنبال خواهد كرد . اگرچه الجايتو در آغاز
هامش
( 1 ) - ر ك : ولدى 8 .
( 2 ) - ر ك : خواندمير ج 3 : 61 .
( 3 ) - رشيد الدين / وين 330 چ ص ب .
( 4 ) - رشيد الدين / وين 308 ر ، 330 چ .
( 5 ) - رشيد الدين / وين 301 چ ص ب .
( 6 ) - وصاف / بمبئى 467 ؛ كاشانى 10 ر و چ .