غازان پى برد ، كه وضع موجود را نمىتواند حفظ كند . خزانهء دولت خالى بود و براى بر طرف كردن اين نقيصه مىبايستى درآمد دولت از جمله از راه جمعآورى ماليات افزايش يابد .
ايلخان با پشتكار فراوان « 1 » به اصلاح وضع ماليات پرداخت . او نخست طبق رسم ديرين فرمان داد ، تا مقدار ماليات را ده درصد اضافه كنند ، و اميدوار بود كه كمبود خزانه را از اين راه تأمين نمايد . در نتيجه مأموران ماليات بر هر 6 دينار 5 ر 1 دينار افزودند و ماليات دام را دو برابر كردند ، و شهرنشينان را ، كه در واقع تمغا مىپرداختند ، نيز به پرداخت قبچور واداشتند « 2 » . غازان متوجه شد ، كه ادامهء اين طريق به او كمكى نمىكند . پس فرمان داد ، تا ماليات دام را نصف كنند ، و كوشيد تا از تجاوز مأمورانش به مردم جلوگيرى به عمل آورد « 3 » . فرمان او مبنى بر دريافت ماليات به ميزان مذكور در قرآن ، تنها ارزش و اهميت نظرى دارد « 4 » . او مالياتهائى را كه در دوران هرجومرج ، از جمله در فارس عقب افتاده بود ، بعدا دريافت كرد « 5 » .
براى جلوگيرى از غرضورزى در دريافت ماليات ، غازان فرمان داد ، كه ماليات غلات را در اوقات معينى از 1 تا 22 فروردين و يا از 1 تا 20 مهر و يا تمام آن را يكجا در نوبت اول دريافت دارند . بهطورى كه ملاحظه مىشود ، اين اوقات از روى سال شمسى يعنى از اول بهار و پائيز به مدت 20 روز تعيين شده بود . بديهى است ، كه توجه به سال قمرى در مورد دريافت ماليات كشاورزى غيرممكن بود . براى برخى از انواع غلات در مناطق گرمسير و سردسير دستورات خاص وجود داشت . مالياتدهندگان مىبايست غلات را به وسيلهء حيوانات باربر خود به انبارهاى دولتى برسانند . مواجب مأموران ، كه در اين هنگام عهدهدار كار تخمين و تقويم بودند ، كاملا تعيين شده بود .
هامش
( 1 ) - ر ك : رشيد الدين / وين 282 چ ص ب . -Ohsson IV 370 - 386( 2 ) - ر ك : ولدى 20 ؛Wittek , Ankara 162( 3 ) - وصاف / بمبئى 439 - 437 .
( 4 ) - وصاف / بمبئى 472 .
( 5 ) - وصاف / بمبئى 362 ، 364 .