بودند ، تا سرانجام توانستند 1500 دينار جمعآورى كنند « 1 » . زيادهروىها و اسراف دولت ، اسكناس گيخاتو و جنگهاى متعدد داخلى مزيد بر علت بود . به اين ترتيب چون غازان در سال 694 ه . ق . بر تخت ايلخانى جلوس كرد ، وضع ادارهء امور مالياتى را نيز مانند ساير شئون مملكت بحرانى يافت .
اصلاحات غازان
در اين موقع اصول قانونى دريافت ماليات ظاهرا هم آنهائى بود ، كه منكو وضع كرده بود . اما در اين هنگام ايالات و ولايات و يا شهرهائى وجود داشت ، كه به سبب فقرى كه گريبانگير آن شده بود ( چپاول مأموران مالياتى پيشين « 2 » ، حملات دشمنان « 3 » و غيره ) ، براى چند سال « 4 » از پرداخت ماليات معاف مىگشت .
گذشته از مالياتهاى قانونى در دوران زمامدارى هلاكو و جانشينان او ، ظاهرا طبق رسوم آن زمان مبالغ ديگرى نيز از مردم گرفته مىشد . با اطمينان نمىتوان گفت ، كه فرمانروايانى كه با مسيحيان موافق بودند ، چند بار و به چه كيفيت آنان را از پرداخت خراج راتب ( گزارش حمد اللّه ) « 5 » معاف كردهاند . بيشتر ماليات به شكل مواد خام دريافت مىشد « 6 » . اين جريان باتوجه به وضع اقتصادى ايران در آن زمان اجتنابناپذير بود ، و در گيلان نيز ، كه مستقل بود « 7 » ، به همين نحو عمل مىشد . نمىتوان گفت ، كه چند درصد ماليات با پول و چند درصد با مواد خام پرداخت مىگرديده است . اوربليان تعداد پرداختكنندگان ماليات را 000 ر 500 ر 1 تن گزارش مىدهد « 8 » ، اگرچه به صحت اين گزارش نمىتوان كاملا اعتماد كرد . اما بىترديد از واقعيت چندان دور نيست .
هامش
( 1 ) - رشيد الدين / وين 300 ر و چ ، 327 چ ص ب ؛ وصاف / بمبئى 620 .
( 2 ) - براى حوالى هرات ر ك : زمجىb456 . - حوالى خراسان : ميرخواند ج 5 : 158 .
( 3 ) - زمجىc501 .
( 4 ) - اغلب سه يا چهار سال .
( 5 ) - حمد اللّه ج 1 : 29 ، 31 .
( 6 ) - ر ك :
رشيد الدين / وين 304 چ .
( 7 ) - قزوينى 237 .
( 8 ) -Malachias 83 f ; Orbelian / Brosset 306 f .