ايلخانان پس از غازان ارزش درهم نقره در برابر دينار نوسان داشته ، و ده تا بيست درهم نقره همارزش با يك دينار بوده است . اين رقم در سال 735 ه . ق . بالغ بر چهارده بوده است « 1 » .
منابع سريانى همچنان به واحد « زوز » ، كه يك ششم دينار بوده است ، محاسبه مىكردند « 2 » .
در قلمرو قاآن بالش ، كه بالش سرخ نيز ناميده مىشده است « 3 » ، بهعنوان واحد پول نقش مهمى داشته است . اما در فرمانروائى ايلخانان ديگر به ندرت صحبت از آن پيش مىآيد . در دوران چنگيز خان اين بالش همارزش با 75 دينار طلا بود « 4 » . اين واحد در چين ادامه يافته است ، اما براى آن به اين ترتيب ارزش قائل مىشدهاند :
بالش سرخ مساوى با 200 بالش اسكناس ، بالش نقره مساوى با 20 بالش اسكناس و هر بالش مساوى با 20 دينار بوده است « 5 » .
در ايران ارزندهترين واحد پول تومان بود ، كه در اصل مىبايست ارزش 10000 دينار داشته باشد ، اما آن نيز دستخوش نوسانهاى شديد بود . درآمد ماليات و ارقام بزرگ با اين واحد سنجيده مىشد .
از شمش نقره ( يستق ) ، كه ويلهلم فنروبروك از آن صحبت مىكند « 6 » ، در منابع ايرانى ذكرى نرفته است ، اما اين شمش بىترديد در دشت قپچاق متداول بوده است .
نوسان ارزش پول ، نوسان قيمتها را به دنبال داشته است ، و به اين سبب به آسانى نمىتوان با مقياسهاى امروزى ارزش واقعى پول آن زمان را تشخيص داد « 7 » . منابع
هامش
( 1 ) - حمد اللّه ج 2 : 32 ، حاشيهء 1 .
( 2 ) - ر ك :Bar Hebraeus , Kirchg . III 203 ; Tasita 38( 3 ) - رشيد الدين / وين 282 چ .
( 4 ) - به روايت ميرخواند / لانگله 218 ، حاشيهء 1 ، 75 دينار طلا 500 مثقال بوده است .
( 5 ) - خواندمير / دفرمىa251 : حاشيهء 1 ؛ وصاف / هامر ج 1 : 44 ؛Jacquet 61( 6 ) -W . v . Rubruck / Wyngaert 253( 7 ) - ر ك : ولدى 4 .