شايد نتوان گزارش ايندو را با يكديگر مقايسه كرد .
وجود سعد الدولهء يهودى وزير من غيرمستقيم در وضع يهود در دوران فرمانروائى مغولان تأثير فراوان يافت . سعد الدوله مانند بسيارى از يهوديان طبيب بود و اين طبيبان يهودى چنانچه در دربار نفوذى مىيافتند ، مىكوشيدند تا فرمانروا را از صدور فرمانهائى كه به ضرر همنژادان و همكيشانشان تمام مىشد ، بازدارند . سعد الدوله همواره با يهوديان احساس پيوستگى مىكرد ، و چون به مقام و منصب رسيد ، دربارهء خويشاوندان و همنژادانش به طرز بسيار زنندهاى تبعيض قائل مىشد « 1 » . در دوران حكومت او در بغداد ( سال 687 ه . ق . ) عدهء كثيرى يهودى از تفليس به بغداد آمدند ، و چون مىپنداشتند ، كه دورهء سرورى آنان فرارسيده است ، مردم بين النهرين را آنچنان غارت كردند ، كه در مدت كوتاهى شورش برپا شد و مردم دكانهاى يهوديان را چپاول كردند ، بطورى كه ارغون خود ناگزير شد ، كه دست يهوديان را تا حدى كوتاه كند « 2 » .
با اينهمه سعد الدوله بىشرمانه و آشكارا منافعى را ، كه دوران حكومت او براى بستگان و همكيشانش به دنبال داشت ، مىستود « 3 » . كار اين وزير يهودى به آنجا رسيد ، كه ميرخواند مىنويسد : « اگرنه شاهزادگان يعنى گيخاتو و غازان در ولايات روم و خراسان بودندى آن دو طرف را نيز به دو كس از جهال اقرباى خود دادى » « 4 » . حتى ابو الفرج نيز ، كه اصل و نسبش يهودى بود ، اما ديگر با آنان رابطهاى نداشت ، يأس و فلاكتى را كه در آن هنگام بر مردم چيره شده بود ، يادآور مىشود « 5 » . سعد الدوله پا را از اين حد نيز فراتر نهاد و رسما دخالت مسلمانان را در مناصب عالى ممنوع كرد . اين رفتار او آن - چنان خشم مردم را برانگيخت ، كه آيات ضد يهوديان را از قرآن شاهد آوردند « 6 » و پيش از آنكه ايلخان ارغون بميرد ، اطرافيان او را واداشتند ، كه سعد الدولهء وزير را
هامش
( 1 ) - رشيد الدين / وين 239 ص ب ؛ ابن فوطى 474 ؛ خواندمير ج 3 : 43 . -Fischel 103 - 108؛ غنيمه 152 - 141 .
( 2 ) - ابن فوطى 455 .
( 3 ) - ابن فوطى 457 .
( 4 ) - ميرخواند ج 5 : 105 .
( 5 ) -Bar Hebraeus 580( 6 ) - ابن فوطى 471 .