اطلاع دقيقى در دست نيست ، كه فعاليت الجايتو تا چه اندازه موجبات گسترش تشيع را در ايران فراهم آورده است . دو قرن پس از آن جنگ ميان شيعيان و اهل سنت به نفع شيعيان در ايران پايان يافت .
دين يهود
سرنوشت جامعههاى يهودى بر خلاف پيروان اديان ديگر ( مغولان متوجه اختلاف نژادى نبودهاند ) تحتتأثير عوامل سياسى نبود ، بلكه تنها فعاليت يهوديانى كه در خدمت دولت وجههاى كسب كرده بودند و نظر مردم نسبت به آنان ، نحوهء رفتار مغولان را با يهوديان تعيين مىكرد . دربارهء تراكم جامعههاى يهودى در قلمرو ايلخانان اطلاعات دقيقى نداريم . تودهء يهوديان بىترديد در بين النهرين ساكن بوده است ، جائى كه آنها از ديرباز براى خود اجتماعاتى تشكيل داده بودند . در سال 645 ه . ق . در موصل ، بغداد « 1 » و شهرهاى ديگر معابد متعدد يهود وجود داشت . جامعههاى يهود رويهمرفته به خوبى طوفان حملهء مغولان را تحمل كردهاند « 2 » . اگرچه منكو نسبت به خاخامهاى يهودى در برابر روحانيان ديگر بىتوجهى كرده بود ، اما ايلخانان با قوم يهود ، كه آنان را دشمن مسلمانان مىدانستند ، در آغاز رابطهء دوستانه داشتند « 3 » . نمىتوان دقيقا گفت ، كه تعداد يهوديان نسبت به ساكنان هر محل چقدر بوده است : ويلهلم فنروبروك از گروه كثير « 4 » و ژردان از تعداد قليل سخن مىگويند « 5 » . منظور ژردان در گزارشش وضع سراسر ايران است ، در حالىكه ويلهلم ، هلاكو را در لشكركشىاش به مناطق غربى ايران و بين النهرين همراهى مىكرده ، و گزارشش متوجه اين صفحات بوده است و به اين ترتيب
هامش
( 1 ) -Eisenstein 71 nach Jakob von Paris( 2 ) -Fischel 115 - 117. - ر ك :
قزوينى ج 2 : 288 ؛ دربارهء وضع يهوديان به منابعى كه درFischel 126 - 136نقل شده است ، مراجعه گردد ؛ ابن فوطى 441 .
( 3 ) - مفضل ج 1 : 393 ص ب .
( 4 ) -W . V . Rubruck / Wyngaert 319( 5 ) -Jordanus 9