هنگاميكه مغولان بر سرزمينهاى پهناور دست يافتند ، پيرو عقيدهء شمنى بودند ، كه در آن اصول معتقدات كاملا مشخص نگرديده بود . دين آنان رويهمرفته از اجراى مناسك مخصوص ، جادوگرى و احضار ارواح تشكيل مىشد . به همين سبب است ، كه برخى از مورخين مغولان را اصولا بىدين مىخوانند « 1 » ، و يا مورخين روسى از دين آنان اظهار بىاطلاعى مىكنند « 2 » . اين اظهار بىاطلاعى مىتواند همچنين نشانهء آن باشد ، كه آنان نتوانستهاند دين مغول را بشناسند ، و باتوجه به اينكه دين مغولان فاقد اصولى بود ، كه در اديان جهانى كاملا تكامل يافته است ، اين امر موجب تعجب نمىگردد .
با اينهمه بىشك دين مغولان داراى اصولى بوده است . مغولان به خداى يگانه ايمان داشتند « 3 » ، اگرچه گاهگاه به وجود خدايان فرعى نيز در كنار خداى يگانه معتقد بودند - بىآنكه روابط آنانرا كاملا مشخص كرده باشند « 4 » . مغولان آفرينش آسمانها و زمين را به خداى يگانه نسبت مىدادند ، و او را منشأ خوشبختى و بدبختى مىدانستند « 5 » .
آنان پس از مرگ منتظر حياتى بودند ، كه به حيات دنيوى شباهت كامل داشت .
به عقيدهء مغولان خداى يكتا فرمانروائى روى زمين را به آنها اعطاء كرده بود ، و خانها رسالت داشتند ، كه ارادهء خالق را به فعل مبدل كنند ، و به همين مناسبت روى
هامش
( 1 ) -Albericus trium Fontium bei Wilhelm von Rubruck / Risch XIII , Anm . I ; Zyriak 249 f .چون مدارك و رسالات مذهبى دربارهء آئين شمنى مغولان در دست نيست كه از عقيدهء درونى اين قوم دربارهء نيروهاى فوق طبيعى حكايت كند ، به اين سبب در اينجا به ذكر آداب و رسوم مذهبى مغولان كفايت مىشود .
( 2 ) -Polnoe Sobranie russKish LetoPisej I 189 , I 216 , III 39 ; Kopruluzadeh Mehmet Fuat : Influence du chamanisme Turco - Mongol sur les ordres mystiques musulmans , Constantinople 1929 .( 3 ) - مقريزى / بلوشه 331 ؛Wilhelm von Rubruck / Myngaert 298 ; Mathaeus Parisiensis VI ( add . ) 112 f . ; Bar Hebraeus 412 ; Haytonus 337 ; Kartlis chovreba I 343 f . ; Howorth IVb 90 - 106 .( 4 ) -Ricoldus 117؛ دربارهء بتهائى كه مغولان با خود حمل مىكردند ر ك :Wilhelm von Rubruck / Wyngaert 300( 5 ) -Johann Plano Carpini / Wyngaert 36 ; uan - ts au pi si / Palladius 16 ; Gomboev 652 f . ; Blochet , Introduction 182 .