پاشيدگى قلمرو ايلخانان
پس از مرگ ابو سعيد تاريخ سياسى ايران در واقع گزارش زندگانى مدعيان سلطنت و پيروزيها و شكستهاى آنها است . قلمرو ايلخانان از هم پاشيد ، و هريك از قسمتها سرنوشتى مخصوص به خود يافت « 1 » .
اميران در جمادى الاول 736 تحتتأثير غياث الدين رشيدى و باتوجه به خطرى كه در نتيجهء حملهء خان دشت قپچاق قفقاز را تهديد مىكرد ، توافق نمودند ، كه ارپه خان يكى از نوادگان اريق بوكا را به سلطنت برگزينند . ارپه موفق گرديد در مدتى كوتاه حملهء ازبك را دفع كند . اما چون با اميرانى كه زندانى ابو سعيد بودند ، نامهربانى كرد ، دشمنى با وى روزبهروز شدت يافت . دشمنىهاى ديرينه از زمان اريق بوكا دوباره زنده شد « 2 » . پايههاى سلطنت ارپه از آن گذشته به اين سبب كه دلشاد خاتون همسر ابو سعيد باردار بود ، و اميران تصميم داشتند چنانچه نوزاد پسرى باشد ، او را به سلطنت برگزينند ، ضعيف گرديد . چه در آن صورت اين اميران با وجود نايب السلطنه بىشك قدرت بيشترى مىيافتند . از آن گذشته على پادشاه دائى ابو سعيد مىخواست مقام و منزلتى يابد . وى پس از مذاكره با چند تن اميران دشمن ارپه ، موسى خان بن على نوادهء بايدو را به فرمانروائى منصوب كرد « 3 » .
هامش
( 1 ) - ر ك : ابن بطوطه 2 : 124 ص ب .
( 2 ) - حافظابرو 53 ر تا 54 ر ؛ ميرخواند ج 5 :
159 ص ب ؛ خواندمير ج 3 : 78 . ر ك رشيد الدين / كاترمر- . Howorth III 635 ff . IL - LIمسكوكاتى كه بنام ارپه در شهرهاى تبريز و تفليس ضرب شده موجود است :Frahn . Il - chan Nr . 208 , S . 530 ; Markov 589( محل ضرب سكهها از آن نظر ذكر مىشود ، كه حاكى از وسعت منطقهء تحت تسلط هريك از فرمانروايان است . ضمنا خاطرنشان مىسازد ، كه محل اغلب ضرابخانههاى دورهء ايلخانان بر ما معلوم نيست ) . ر ك :Albert Houtom - Schindler The Coinage of the Decline of the Mongols in Persia , in : Numismatic chronicle 1880 , P . 320 - 331( 3 ) - حافظابرو 54 چ ؛ ميرخواند ج 5 : 160 ؛ خواندمير ج 3 : 78 .