محصولات كشاورزى شد . هركس مىتوانست ، تا آنجا كه قدرت داشت ، زمين در اختيار بگيرد ، و در آن زراعت كند . دست مأمورانى كه براى اخذ ماليات از مردم از هيچگونه ظلم و جور بىشرمانه فروگذار نمىكردند ، كوتاه شد . سازمان پست و مسافرت به شكل تازهاى درآمد . دستههاى راهزنان و غارتگران ، كه موجب ناامنى مىشدند ، ريشهكن گرديدند ، و به اين ترتيب آرامش برقرار شد . اثر قانونگذارى غازان در تمام شؤون زندگى روزمرهء مردم ديده مىشد - قوانين جديد را روى الواحى مىنوشتند ، و براى آگاهى عموم در معابر آويزان مىكردند « 1 » - تغيير دين نيز با خود دگرگونهائى به همراه آورد . سراسر دوران فرمانروائى غازان مملو از كوشش خستگىناپذير و لشكركشىهاى متعدد است . بايد گفت ، كه دوران كوتاه سلطنت وى اجازه نداد ، كه تمام افكار اصلاح - طلبانهاش جامهء عمل پوشد . بدينگونه دوران كوتاه فرمانروائى غازان را سايهاى غمانگيز پوشانده است . غمانگيز براى وى و بيش از آن براى كشورش ، كه به دست تواناى چنين فرمانرواى برجستهاى نيازمند بود .
جانشين وى الجايتو اگرچه نيّت خير داشت ، ولى آنطور كه خودش مىخواست ، توانا نبود تا بتواند پا در جاى پاى برادر نيرومند و كاردانش بگذارد . ابو سعيد ، كه پس از وى به سلطنت رسيد ، كودكى بيش نبود ، و 31 سال بعد از مرگ غازان از نظم و ترتيب در ادارهء مملكت ديگر اثرى نمانده بود . سلطنت غازان نيز نتوانست قلمرو ايلخانرا از اضمحلال نجات بخشد .
از اين گذشته غازان در سياست خارجى خود را با تكليفى روبرو مىديد ، كه انجام آن تمام ايلخانان را به خود مشغول داشته ، و صرف نيروى زيادى را ايجاب كرده بود ؛ اما غازان نيز مانند ايلخانان ديگر در عرصهء سياست خارجى موفقيتى نيافت .
شاهزادهء ماوراء النهر دوا ، يكى از پسران براق ، پس از تاختوتاز در خراسان به مازندران رسيده بود ، و بيم آن مىرفت ، كه وى به مناطق مهمى از ايران دست يابد . وظيفهء
هامش
( 1 ) - وصاف / بمبئى 388